Czołg Rozpoznawczy TK-S na Bzurze 2005

Dzięki uprzejmości Dyrektora MWP Pana płk Jacka Macyszyna czołgrozpoznawczy TK-S będzie do obejrzenia w dniu 18 wrzesnia br. podczas rekonstrukcji bitwy nad Bzurą w Brochowie. Jest to jedyny polski pojazd pancerny z 1939 roku, który jest eksponowany publicznie. W MWP znajduje sie jeszcze podwozie od czołgu TK z kolekcji Panów Kęszyckich, a w rękach prywatnych ponadto jeden czołg TK-S i podwozie od ciągnika C2P.

Ffoto: Konrad Skalski

Historia TK-S z MWP

W grudniu 2003 roku powrócił do Polski jako dar Królestwa Szwecji bezwieżowy czołg TKS, który przez wiele lat przechowywany był w tamtejszym Muzeum Broni Pancernej w Axvall. Czołg pozbawiony jest części blach zewnętrznych pancerza, ponieważ po wojnie kiedy TKS pełnił rolę ciągnika rolniczego zdemontowano je. Czołg do Szwecji wg. oświadczenia pracowników Muzeum Wojska Polskiego trafił z Norwegii. Stan pojazdu pozwala snuć przypuszczenia, że jeśli zostanie podjęta decyzja o skompletowaniu pojazdu, to nic nie stanie na przeszkodzie aby doprowadzić go do stanu jezdnego. TKS i jego starsza wersja TK dzielnie towarzyszyły polskiej kawalerii w kampanii wrześniowej 1939 roku, wielokrotnie wspierając pododdziały kawaleryjskie i dając przykłady wyjątkowego męstwa i dzielności.
Dodajmy, że w Polsce znajduje się też podwozie czołgu TK, eksponowane również w Muzeum Wojska Polskiego i stanowiące depozyt pp. Kęszyckich. Na świecie czołg TKS znajduje się w Muzeum Broni Pancernej w Kubince (Rosja), dwa zdekompletowane egzemplarze odnaleziono w Norwegii. Te ostatnie są własnością osób prywatnych. Egzemplarz czołgu TK-3 (prawdopodobnie wersja TKF) jest eksponatem w Muzeum w Belgradzie. Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie prowadzi rozmowy na temat odzyskania tego pojazdu (Redakcja).
Bezwieżowy czołg rozpoznawczy będący, przy zachowaniu wymienności podstawowych zespołów, ulepszeniem poprzedniej wersji, tj. czołgu TK-3. Głównym autorem modyfikacji, podjętej w początkach 1933 r., był inż. Edward Habich. W nowej wersji zastosowano grubszy pancerz (w niektórych miejscach do 10 mm), nowe jarzmo do osadzenia karabinu maszynowego (kąt ostrzału w płaszczyźnie poziomej 500, pionowej +200 -150, konstrukcja inż. J. Napiórkowskiego), wzmocnione elementy zawieszenia oraz szersze gąsienice, ponadto instalowano peryskop (wz.1934) obserwacyjny konstrukcji inż. R. Gundlacha. W pojazdach montowano silniki Polski Fiat 122AC (42 KM), potem PF 122BC (45-46 KM). Uzbrojenie stanowił jeden ckm Hotchkiss wz.1925 kalibru 7,9 mm, z zapasem 2000 naboi. Dodatkowo wykorzystywano, jako broń zapasową i do użycia w obronie plot. rkm wz.1928 (specjalny uchwyt do osadzenia broni z prawej strony kadłuba). Niewielką liczbę czołgów (23 – 26), tuż przed wybuchem wojny, przezbrojono w nkm wz.1938 FK-A kalibru 20 mm (z zapasem 250 naboi magazynki pudełkowe 5- i 10-nabojowe) osadzony w specjalnym jarzmie (kąt ostrzału w płaszczyźnie poziomej 480, pionowej +250 -70, opracowane przez inż. inż. J. Napiórkowskiego i A. Miniewskiego).
Zmodyfikowany sprzęt, po wykonaniu do sierpnia 1933 r. próbnej serii 20 wozów, wytwarzały od roku 1934 do kwietnia 1937 r. Państwowe Zakłady Inżynierii. Według ustaleń J. Magnuskiego wyprodukowano 283 pojazdy, w tym jeden prototypowy i dwa przebudowane później na inną wersję (TKS-D). W 1935 r. sprzedano do Estonii 6 czołgów rozpoznawczych TKS.
Czołgi TKS stanowiły wyposażenie sześciu szwadronów (z jedenastu) z dywizjonów pancernych mobilizowanych dla BK: 61. (mob. 6. bat. panc.) dla Kresowej, 62 . (mob. 6. bat. panc.) dla Podolskiej, 31. (mob. 7. bat. panc.) dla Suwalskiej, 32. (mob. 7. bat. panc.) dla Podlaskiej, 33. (mob. 7. bat. panc.) dla Wileńskiej, 21. (mob. 12. bat. panc.) dla Wołyńskiej. Ponadto sprzęt ten znalazły się w uzbrojeniu 101. kompanii czołgów rozpoznawczych przydzielonej do 10. BK oraz w szwadronie czołgów dywizjonu rozpoznawczego, 11. kompanii czołgów rozpoznawczych i pułkowych plutonach czołgów (w szwadronie rozpoznawczym 1. psk i w kompanii rozpoznawczej 1. pstrz. pieszych) Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej. Z dotychczasowych ustaleń wynika, że czołgami uzbrojonymi w nkm FK wz.1938A dysponowały 71. i 81. dywizjon pancerny oraz wymienione już oddziały 10. BK i Warszawskiej Brygady Pancerno-Motorowej (w plutonie 1-2 czołgi z nkm i 4-5 z km).
Czołgi TKS również wykorzystano, na specjalnych prowadnicach szynowych (napęd gąsienicami pojazdu), jako lekkie drezyny pancerne torowo-terenowe („TKS – Renault FT17 – TKS”) dla dwóch pociągów pancernych (nr 15 – „Śmierć” oraz nr 55 – „Bartosz Głowacki”). Przy czym w razie potrzeby pojazdy mogły opuścić prowadnicę rozpoznając teren. Należy dodać, że czołgi TKS znalazły się również w wyposażeniu samodzielnych kompanii czołgów rozpoznawczych wystawianych dla Dywizji Piechoty (większość przydzielono jednak do dyspozycji szczebla operacyjnego – armii oraz GO). Z piętnastu zmobilizowanych kompanii czołgami TKS dysponowało pięć: 61. (mob. 6. bat. panc.) w odwodzie armii „Kraków”, 62. (mob. 6. bat. panc.) w 20 DP, 63. (mob. 6. bat. panc.) w 8 DP, 31. (mob. 7. bat. panc.) w 25 DP, 32. (mob. 7. bat. panc. ) w 10 DP (od 3 IX).

TK-3 TKS uwagi
Masa (T.) 2,43 2,57 i 2,65 z nkm – 2,8
Załoga 2 ludzi 2 ludzi
Długość (mm) 2580 2560-2580 z nkm – ponad 3000
Szerokość (mm) 1780 1760-1780
Wysokość (mm) 1320 1320-1330
Prześwit (mm) 300 330
Szerokość gąsienic (mm) 140 170
Pojemność zbiorników paliwa (l) 60 70
Zużycie paliwa na drodze (l/100 km) ok. 28 38
Zużycie paliwa w terenie (l/100 km) 60 do 70
Prędkość max. po drodze (km/h) 46 40-45
Prędkość max. w terenie (km/h) b.d. 18
Zasięg po drodze (km) 200 180
Zasięg w terenie (km) 100 110
Wzniesienia (0) 37 35
Rowy szerokości (mm) 1200 1000
Brody głębokości (mm) 500 500

Andrzej Konstankiewicz