Kto z nas idzie do tego co lepsze

„Ale oto już i czas odejść; mnie na śmierć, wam do życia. Kto z nas idzie do tego co lepsze, tego jasno nie wie nikt – chyba tylko Bóg” – mówi do swoich sędziów Sokrates w chwilę potem jak skazano go na śmierć. W całej filozofii trudno o słowa bardziej rzetelne, bo przecież tak wielu myślicieli próbowało się ze śmiercią mierzyć i oczywiście musiały to być próby nieskuteczne. Nieskuteczne nawet w tym zwykłym wymiarze ludzkiego pocieszenia.

W eseju Na sądzie ostatecznym Lew Szestow przywołuje znane opowiadanie Lwa Tołstoja Śmierć Iwana Iljicza. Bohater noweli rosyjskiego pisarza – Iwan Iljicz – to powstać schematyczna, na wskroś zwyczajna. Urzędnik, który przez całe życie starał się o to, aby wszystko jako tako sobie poukładać, mieć dobrą posadę, rodzinę, dom.
Ale nie to jest ważne, że Iwan Iljicz to zwykły śmiertelnik. Ktokolwiek z nas, w chwili, kiedy zdaje sobie sprawę, jak zdał ją sobie bohater Tołstoja, że oto zapadł wyrok ostateczny, nieodwołalny i w swej istocie jedyny, staj się kimś zwyczajnym. Zrównuje nas śmierć, ale jeszcze wcześniej robi to umieranie.

Śmierć przychodzi do Iwana Iljicza, „staje na wprost przed nim i patrzy na niego. Iwan Iljicz martwieje, blask gaśnie mu w oczach i znowu zaczyna pytać sam siebie "Czyż to być może, żeby tylko ona była prawdą?", czy tylko ona jest prawdą? A wszystkie dotychczasowe prawdy – było ich tak dużo, i jakże miłe, dobre i uspokajające były to prawdy! – winny się znaleźć na śmietniku, jak stary niepotrzebny rupieć? Ale na czym się wówczas oprzeć? Co przedsięwziąć? Co robić? Czy wyrzec się ludzkich praw, praw rozumnej istoty i pokornie, bez walki, rzucić w ciemny odmęt, jak ptak, który zahipnotyzowany przez kobrę rzuca się w paszczę potwora? Rozum, zawsze do tej pory niosący ratunek w trudnym położeniu, rozum "myślący, ażeby działać", natęża wszystkie swoje siły, ale niczego wymyślić nie może. "I to było najgorsze ze wszystkiego – to, że ona wciągała go nie po to, aby działać, ale po to, aby mógł patrzeć w jej oczy, patrzeć jedynie na nią i w bezczynności męczyć się tylko straszliwie". Albo, jak pisze Tołstoj nieco dalej "Szedł do gabinetu, kładł się i znowu zostawał na osobności z nią. Oko w oko z nią; nie ma z nią co robić. Tylko trzeba patrzeć i stygnąć powoli"”.

Trudno w literaturze o opis umierania bardziej sugestywny, przejmujący i przekonujący. I to również, nie jest najważniejsze. Najważniejsze jest to, iż Sokrates jest śmiertelny, Iwan Iljicz jest śmiertelny i JA też jestem śmiertelny.

I Tołstoj i Szestow wiedzą (zostawmy na boku, w jaki sposób), że śmierć to samotność absolutna, samotność wśród tłumnego miasta i licznych znajomych, samotność, której nic przełamać nie zdoła…

Dzisiaj, w Dniu Zadusznym, chcemy w KaPeeMie pomyśleć o śmierci. Nie, nie mówić, a pomyśleć właśnie. Myśląc o śmierci wspomnimy naszych zmarłych, a Państwo będą mieli okazję jeszcze raz, po odwiedzinach cmentarzy, przywołać pamięć o tych bliskich, którzy już wiedzą, gdzie jest owo „lepsze”.

Muzycznie będą nam dziś towarzyszyć artyści, którzy, podobnie jak Lew Tołstoj, otarli się o wielką tajemnicę: Dead Can Dance, Nick Cave, Clan Of Xymox, Cocteau Twins, Joy Division, Deep Purple, Van Der Graaf Generator, Bob Dylan, Billie Holiday, Cat Stevens, This Mortal Coil, Lacrimosa. Wierzymy, choć wierzymy bez przekonania, że sztuka może nam coś o śmierci opowiedzieć.

Kulturalny Program Muzyczny, dzisiaj (02.11.2006) o 20-tej na antenie radia Fama 94,9 FM.

Andrzej Gąsiorowski
Michał Krysiak

famakpm@wp.pl
akademia@esochaczew.pl

Patronat nad programem sprawuje Stowarzyszenie „e-Sochaczew.pl”