Nasze tradycje wielkanocne

„Bez dymu” i „przy jednym dymie”
Tak mawiano o potrawach, które spożywano w pierwszy dzień Wielkanocy. W to najważniejsze święto w roku nie gotowano, nawet nie rozniecano „dużego” ognia w kuchni. Na stole stawiano potrawy zimne („bez dymu”) lub przyrządzone wcześniej, tylko podgrzane („przy jednym dymie”).
Tradycyjną potrawę stanowił żur lub barszcz biały, wcale niepostny, obficie zabielany śmietaną, z chrzanem, solą i czosnkiem. Bywał też i bigos „przygotowywany już na kilka dni przed świętami, z pokrajanych przeróżnych mięs, a potem podlewany winem, wielokrotnie odgrzewany, przygrzewany, żeby należycie dojrzał”. (J.Uryga)
Na stole królowała szynka (najlepiej cała z kością, uwędzona w jałowcowym dymie) i kiełbasa. „W Polsce – uważa etnograf B.Ogrodowska – umiejętność wyrobu kiełbas domowych znana była od dawna i to zarówno na wsi, w domach kmiecich, jak i w wyższych stanach. Dobry kucharz znał co najmniej dwanaście sposobów przyrządzania kiełbas, zaś kuchmistrz z pańskich rezydencji nawet dwukrotnie więcej”.
Były też święcone jajka, ciasta i, szczególnie po wsiach, groch z kapustą. Nie zapominano też i o gorzałce, ale gospodynie czuwały, by biesiadnicy nie przekroczyli pewnej granicy.
Dzisiaj mamy w sklepach mnóstwo przeróżnych szynek i kiełbas, wiele z nich jest podobno takich jak „u babuni”. Tylko im brakuje jednego – aromatu: „Kiełbasy czujne były, czosnkiem dobrze przyprawione, gdyż po izbie rozniesły się zapachy, jaże psy się wierciły między ludźmi skamlając żałośnie” (W.St.Reymont „Chłopi”)
Stanisław Bugaj