Kultura przeworska w muzeum ziemi sochaczewskiej

Jedną z najczęściej występujących kultur archeologicznych na terenie ziemi sochaczewskiej, jest kultura przeworska. Rozwijała się ona na terenie Polski od II wieku p.n.e. do V wieku n.e. Swoim zasięgiem objęła większą część Polski /oprócz części północnej/, gdzie „królowała” tzw. kultura wielbarska. Swoją nazwę przyjęła od cmentarzyska w Gaci koło Przeworska.
Kultura przeworska charakteryzowała się ciałopalnym obrządkiem pogrzebowym -spalone szczątki ludzkie składano do popielnic /urn/ lub zsypywano wraz z resztkami stosu do jamy grobowej. Zmarłych wyposażano, w zależności od rangi, pochodzenia i płci, w przedmioty metalowe /broń, narzędzia, ozdoby/, a także w pokarm potrzebny w drodze w zaświaty. Kobiety najczęściej wyposażane były w bransolety, naramienniki, zawieszki, paciorki szklane lub bursztynowe, zapinki i szpile. Typowe dla pochówku męskiego są: groty oszczepów, żelazne okucia tarcz, miecze, noże i ozdoby – szpile, fibule, tj. zapinki do spinania szat i pasy z żelaznymi klamrami. Ciekawostką jest fakt, że większe zabytki, głównie broń, gięto lub łamano /uśmiercano/. Prawdopodobnie chodziło tu o to, aby w „przyszłym życiu”, nie mogła wyrządzić nikomu krzywdy.
Na terenie ziemi sochaczewskiej znanych jest kilka, zbadanych przez archeologów, stanowisk, związanych z kulturą przeworską. Należy do nich cmentarzysko z Sochaczewa – Karwowa. Zostało ono przypadkowo odkryte w 1981 r. Natrafiono wówczas na grób ciałopalny, który wyposażony był w dwa groty żelazne i przystawkę /naczynie gliniane/. W 1984 r. podjęto badania archeologiczne, które to prowadzone były przez Instytut Archeologii Uniwersytetu Warszawskiego, kontynuowane 1986 r. Cmentarzysko było zlokalizowane najprawdopodobniej na szczycie niewielkiego, piaszczystego wzgórza, opadającego ku dolinie Bzury. Erozja, a także wzmożona działalność rolnicza i bardzo głębokie, współczesne wkopy, prawie całkowicie zniszczyły nekropolię. Ogólnie na cmentarzysku wyodrębniono ponad 20 obiektów, głównie zniszczonych grobów ciałopalnych. Wśród inwentarza archeologicznego znalazły się popielnice, żelazne groty, nóż, brzytwa, okucie pasa, brązowe zapinki, a także rogowy grzebień.
Analogiczne cmentarzysko funkcjonowało w miejscowości Żdżarów. Zostało ono odkryte w 1982 r. Podczas pięciu sezonów badawczych znaleziono ponad 200 pochówków ciałopalnych. W czasie badań natrafiono na duże ilości naczyń glinianych /w tym charakterystyczne dla tego okresu terra sigillata/, żelazne wisiorki, szpile, rogowy grzebień, paciorki czy też fragmenty naczyń z białego szkła.
Także w centrum Sochaczewa, na polu zwanym „Poświętne”, u zbiegu ulic Farnej i Staszica, odkryto w 1982 r. fragmenty dwóch naczyń wykonanych z brązu, zapinkę, sprzączkę od pasa, nóż, a także ceramikę. Przedmioty te, najprawdopodobniej, stanowiły wyposażenie ciałopalnego grobu, gdzie rolę popielnicy stanowiło brązowe naczynie. Przypuszczalne cmentarzysko na „Poświętnem” położone było niemal dokładnie naprzeciwko nekropolii w Sochaczewie – Karwowie. Być może łączyła je kiedyś przeprawa przez Bzurę, wykorzystująca bród, który istniał jeszcze w średniowieczu.
W 1914 r., na kilka miesięcy przed wybuchem I wojny światowej, właściciel majątku w Kuznocinie, zawiadomił Polskie Towarzystwo Krajoznawcze w Warszawie o odkryciu cmentarzyska. Zabezpieczono znalezione tam zabytki, natomiast sama nekropolia była całkowicie zniszczona przez miejscową ludność. Z tego stanowiska pochodzi duża liczba przedmiotów metalowych; żelazne miecze, groty włóczni, nóż, fragmenty zapinek i imacza, brązowa sprzączka, liczne naczynia – popielnice i przystawki grobowe.
Zaprezentowane powyżej stanowiska nie są jedynymi, które można łączyć z kulturą przeworską na ziemi sochaczewskiej. Spoza dzisiejszego powiatu sochaczewskiego znane są wykopaliska w Sierzchowa, Kęszyc czy Chruślina, analogiczne do wyżej wymienionych. Część zabytków archeologicznych, w postaci naczyń i przedmiotów metalowych, związanych z kulturą przeworską z Sochaczewa i okolic, można zobaczyć na wystawie archeologicznej w Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą. Na ekspozycji znalazły się, m.in.: fragment zapinki, nóż, rytualnie zgięty miecz obosieczny z Kuznocina, popielnice i grot włóczni z Karwowa, żelazne umbo, fr. imacza, nożyce z Chruślina czy ostroga i grot z Sierzchowa.
Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą w Sochaczewie zaprasza do zwiedzania wystaw muzealnych, a także na cykl prelekcji związanych z archeologią.

Tekst: Anna Maria Wachowska, Muzeum Ziemi Sochaczewskiej