Na odejście Poety

Kiedy usłyszałam, że odszedł, pomyślałam ze skurczem w gardle, że z bezdroży i manowców naszego zagubionego w chaosie moralnym świata zniknął kolejny przewodnik, wskazujący niezmiennie wydeptane przez pokolenia ścieżki wiodące ku dobru…
Dla większości z nas Czesław Miłosz zaistniał w 1980 roku, gdy przyznano mu Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Odebrałam wtedy wiele telefonów od znajomych, pytających z niepokojem o nieznanego sobie pisarza, postawionego obok Reymonta i Sienkiewicza. Co napisał? Dlaczego o nim nie słyszeli?
Nie mogli słyszeć. Od 1951 roku, kiedy pozostał na emigracji w Anglii, wszystkie jego utwory – poezja i proza – stały się owocem zakazanym, a autora skazano na nieistnienie. Owszem, były w podręczniku do liceum młodzieńcze wiersze katastroficzne z lat trzydziestych, nie udało się też zakneblować uniwersyteckich wykładowców na polonistyce, ale czytać nową poezję mogli tylko ci, co zdobyli wydawnictwa zza żelaznej kurtyny. Akurat ja miałam to szczęście: duży tom przemycił dla mnie mój serdeczny kolega, nieodżałowany Kazik Kociołek. Z gorączką w oczach mogłam już w latach 60. przeczytać „Traktat moralny” i „Traktat poetycki”. To Miłosz nauczył mnie powtarzać: „… a choćbyś był jak kamień polny,/ lawina bieg od tego zmienia,/ po jakich toczy się kamieniach”.
W 1973 roku profesor Janusz Maciejewski po ciężkich bojach z cenzurą mógł zamieścić w „Antologii poezji polskiej” kilkanaście utworów Czesława Miłosza, a wśród nich wiersz „Który skrzywdziłeś”, wyryty później na pomniku poległych stoczniowców w Gdańsku. „Nie bądź bezpieczny. Poeta pamięta./ Możesz go zabić – narodzi się w nowy./ Spisane będą czyny i rozmowy”.
Wspominam dziś przeszłość i myślę – trawestując Czesława Miłosza – że murem obronnym mojego narodu byli zawsze poeci. To oni nieśli i rozpalali ogień wolności. W naszych czasach też. Zaczęło się przecież od tego, że w 1978 roku poeta Karol Wojtyła został Janem Pawłem II, a w 1980 roku poeta Czesław Miłosz zdobył Nagrodę Nobla.
I to był początek lawiny…
Miał to szczęście, że mógł pisać do końca – i każda jego kolejna książka była wydarzeniem literackim. Swoje dziewięćdziesiąte urodziny upamiętnił „Traktatem teologicznym”. A teraz po prostu przekroczył opisaną w nim „Granicę”:
„Po tej stronie zielony puszysty dywan, a to są
wierzchołki drzew tropikalnego lasu, szybujemy
nad nimi my, ptaki.
Po tamtej stronie żadnej rzeczy, którą moglibyśmy
zobaczyć, dotknąć, usłyszeć,
posmakować”
Maria Gołkowska