Nadzór archeologiczny: nieinwazyjne badania elektrooporowe

Przy realizacji nadzoru archeologicznego, sprawowanego przez naszą organizację oraz Pracownię Archeologiczną „Trecento” w ramach inwestycji: Zagospodarowanie nadbrzeża Bzury wraz z zabytkowymi ruinami Zamku Książąt Mazowieckich oraz Parkiem Podzamcze w Sochaczewie - etap I - Zabezpieczenie i umocnienie Wzgórza Zamkowego doszło do kolejnych interesujących zdarzeń.

Podczas wykonywania przez firmę SKANSKA prac ziemnych i zabezpieczających na północnej skarpie wzgórza zamkowego, w centralnej jego części, około 12 m poniżej plateau odkryte zostały kamienne relikty fundamentowe, które zostały przez nas zinterpretowane jako pozostałości XIV-wiecznej wieży północnej. Obiekt ten pełnił w czasach zamku książęcego najpewniej funkcję bramy. W obliczu nowych faktów roboty budowlane zostały czasowo wstrzymane. Jako najlepsze rozwiązanie w zaistniałej sytuacji zaproponowaliśmy burmistrzowi Osieckiemu wykonanie nieinwazyjnych badań elektrooporowych (jest to jedna z metod wykorzystywanych w archeologii pozwalająca rozpoznać podziemne relikty murowane bez zakładania wykopów). Dzięki badaniu udałoby się wstępnie określić zasięg reliktów wieży, co pozwoliłoby kontynuować prace zabezpieczające oraz ułatwiło nam lokalizację wykopów archeologicznych podczas tegorocznego sezonu badań stacjonarnych na zamku. Burmistrz Osiecki zdecydował się sfinansować badanie. 5 marca 2013 r. nasza organizacja wespół z ekipą zaprzyjaźnionych badaczy w osobach Piotra Wronieckiego oraz Tomasza Olszackiego wykonała pomiary magnetyczne i geoelektryczne na wzgórzu. Wyniki zostały opracowane w formie sprawozdania.

Badany obszar obejmował rejon wzgórza rozciągający się od dziedzińcowej elewacji zachodniego skrzydła ruin zamku do wschodniej granicy plateau zamkowego, a także skarpę północną. Wyniki przyniosły wiele cennych wskazówek badawczych, a przede wszystkim pozwoliły zidentyfikować zasięg reliktów wieży północnej. Szerokość pasa anomalii związanych z wymienionym obiektem występuje na szerokości około 8 m, we wskazanej na planach lokalizacji. Znaczny ich zasięg ku północy dopuszcza występowanie na przedłużeniu bramy przypór, bądź przedbramia, ewentualnie destruktów budowlanych, występujących wszakże tylko w świetle budynku. Zidentyfikowano również przyległe do reliktów wieży odcinki kurtyny północnej.

Na dziedzińcu zidentyfikowano relikty, które mogą okazać się pozostałościami, znanego z XVI-wiecznych opisów inwentarzowych, domu starego. Ciągła liniowa anomalia, równoległa względem dziedzińcowej elewacji zachodniego skrzydła zamku XVII-wiecznego, oddalona od niej około 4,5 m, a także czytelna na długości około 12,5 m, mogła stanowić wschodnią ścianę tego budynku. Przebiegająca względem niej pod kątem prostym anomalia o długości około 4,5 m, byłaby w tym układzie jego ścianą szczytową. Identyfikacja anomalii z domem starym wynika ze spostrzeżeń poczynionych w trakcie badań archeologicznych przeprowadzonych w 2012 r. Potwierdzałaby również zeszłoroczną obserwację związaną z mniejszym o kilkanaście metrów od dzisiejszego zasięgiem murów zamku w kierunku zachodnim w XIV - XVI w.

W pomiarach magnetycznych zidentyfikowano odcinek muru w rejonie północno-wschodniego narożnika średniowiecznej kurtyny zamkowej, na długości około 3,5 m, będący przedłużeniem reliktu zidentyfikowanego w wykopie 29/2012, gdzie zachowany był on na głębokości 86,9 m n.p.m. i miał 2,3 m miąższości. Dalej ku północy mur załamuje się w pomiarach pod kątem rozwartym w kierunku północno-zachodnim, a na tym odcinku rozpoznano go na długości 4,3 m. Korelując pozyskane wyniki badań z obserwacjami poczynionymi w wykopie 21/2007 uznać należy, że mur idealnie wpasowuje się w rozpoznany tam negatyw. Przyjąć zatem można, że przebieg średniowiecznej kurtyny od reliktów tzw. wieży północnej, po wykop 29/2012 został w znacznej mierze rozpoznany.

Na zachód od XVII-wiecznej piwnicy zlokalizowanej w skrzydle wschodnim, a rozpoznanej w wykopie 27/2012 stwierdzona została w pomiarze magnetycznym wyraźna anomalia, o wymiarach 1,8 x 2,5 m i kształcie zbliżonym do odwróconej litery „C”. Biorąc pod uwagę ów kontekst przestrzenny, może to być relikt osłoniętej dwoma murkami szyi piwnicznej, mieszczącej schody wiodące do wnętrza tegoż pomieszczenia z poziomu dziedzińca.

Dzięki wykonaniu nieinwazyjnych badań elektrooporowych udało się efektywnie i szybko określić zasięg reliktów wieży północnej, dzięki czemu po opracowaniu wyników, możliwe okazało się wznowienie prac zabezpieczających na północnej skarpie. Inne naukowe obserwacje wzbogaciły naszą wiedzę o planie zabudowań zamkowych i ułatwią nam, podczas zbliżającego się ostatniego sezonu stacjonarnych badań archeologicznych na wzgórzu zamkowym, zakładanie weryfikacyjnych wykopów archeologicznych. 

O kolejnych działaniach w ramach pełnienia nadzoru archeologicznego na wzgórzu zamkowym będziemy na bieżąco informować.

Łukasz Popowski

Tomasz Olszacki