NIEZNANY HERB Z... INTERNETU

Na łamach tygodnika „Ziemia Sochaczewska” toczy się obecnie dyskusja nad projektem nowego herbu naszego miasta, który został zakwestionowany przez Komisję Heraldyczną przy Ministerstwie Spraw Wewnętrznych i Administracji. Bazą źródłową dyskusji były historyczne wizerunki herbu Sochaczewa, zachowane głównie w odciskach pieczęci władz miejskich. Znanych badaczom zabytków tego typu jest niezwykle mało. Z tym większą przyjemnością chciałbym zaprezentować odnaleziony przeze mnie, nieznany dotąd sochaczewskim historykom wizerunek herbu miejskiego. Wpierw jednak prześledźmy pokrótce dotychczasowy stan wiedzy na temat historycznych herbów naszego grodu. Według Gumowskiego Niekwestionowanym guru w tej materii, na którego autorytet powołuje się również Komisja Heraldyczna, jest prof. Marian Gumowski (1881-1974), który zagadnieniem sochaczewskich herbów zajmował się szczegółowo jeszcze w latach 30. XX w. Badacz ten opisał zaledwie 2 pieczęcie z okresu XV-XVIII w. Na obu wyobrażony jest znany nam dobrze motyw muru fortecznego z dwiema basztami po bokach, między którymi widoczny jest rycerz z mieczem. Wraz z rozbiorami i upadkiem Rzeczpospolitej szlacheckiej pieczęcie te wyszły z użycia. Gumowski przypuszcza, że w czasie okupacji pruskiej (1793-1807) na pieczęciach miejskich widniał orzeł pruski, zaś w czasach Księstwa Warszawskiego państwowy herb sasko-polski. Za czasów Królestwa Kongresowego, ok. 1820 r., wprowadzono nową pieczęć, na której wyobrażono z kolei dwugłowego orła rosyjskiego z małą tarczą z orłem polskim na piersiach, czyli ponownie ówczesny herb państwowy. W 1822 i 1837 r. rozporządzeniem władz centralnych królestwa nakazano odebrać miastom wszystkie pieczęcie z dawnymi herbami w celu ich zniszczenia, a w to miejsce wprowadzać nowe z herbem rządowym według przesłanego wzoru. W 1843 r. wycofane z użycia pieczęcie polecono odesłać do mennicy celem ich zupełnego zniszczenia. W 1847 r. rząd guberni warszawskiej przesłał do władz centralnych królestwa projekty 148 herbów miejskich na pięknie malowanych tablicach. Nowo zaprojektowany herb Sochaczewa wyobrażał basztę okrągłą z bramą u dołu, blankami u góry, nad nią zaś pół orła. W odróżnieniu od wizerunków z wcześniejszych pieczęci znana jest kolorystyka poszczególnych elementów: baszta i orzeł są białe, tło czerwone, murawa u dołu zielona. Projekt powyższy, jak zresztą projekty pozostałych 147 herbów miast gubernialnych, nie został zatwierdzony przez władze królestwa. Sochaczewski magistrat na swoich pieczęciach używać miał – według Gumowskiego – nadal herbu państwowego, zaś w końcu XIX w. herbu guberni warszawskiej. Gdy podczas I wojny światowej zaborców rosyjskich zastąpili w 1915 r. Niemcy, używane dotychczas pieczęcie usunięto, zastępując je pieczęciami opracowanymi na podstawie niezatwierdzonego projektu z 1847 r., który odnaleziono zapewne w Archiwum Akt Dawnych w Warszawie. Wizerunku tego, który nie miał rzecz jasna nic wspólnego z historycznymi herbami Sochaczewa, używano również na pieczęciach miejskich po roku 1918, a więc już po odzyskaniu przez Polskę niepodległości. Podsumowując swoje rozważania, Gumowski stwierdza, że używany wówczas herb Sochaczewa jest nieautentyczny, ponieważ nie oparto go o najstarszy wizerunek z XV w. Czy to tylko projekt? W dobie internetu niejednokrotnie uświadamiamy sobie, jak pożytecznym narzędziem dysponujemy. Globalna sieć, poprzez szybki, łatwy i przyjemny dostęp do informacji, otwiera przed nami szerokie pole potencjalnych odkryć. Jak przekonałem się ostatnio, dotyczy to także zagadnień związanych z historią naszego miasta. Przeglądając w ostatnich dniach rosyjskojęzyczne strony turystyczne, zupełnie przypadkowo trafiłem na witrynę „Heraldicum. Herby Rosji” redagowaną przez Rosyjskie Centrum Weksylologii i Heraldyki. Jedno z łączy poprowadziło mnie na podstronę poświęconą herbom miast poszczególnych guberni byłego Imperium Rosyjskiego. Odnalazłem tu również gubernię warszawską, w skład której przez 100 lat (1815-1915) wchodził Sochaczew. Jakież było moje zdziwienie, gdy po kliknięciu na „Sochaczew” moim oczom ukazał się herb, którego nigdy wcześniej nie widziałem! Na złotej tarczy herbowej ujrzałem czarny mur ceglany ze złotymi fugami, blankami i dwoma basztami po bokach. Między nimi na szczycie muru widać stojącą postać w niebieskim ubraniu, która w prawej dłoni trzyma zieloną gałązkę palmową. Na wolnym polu w lewym górnym rogu tarczy umieszczono dodatkowo mniejszy herb guberni warszawskiej. Tarczę opasują złote kłosy spięte u dołu czerwoną wstęgą aleksandrowską, górą zaś wieńczy ją korona, odpowiadająca statusowi Sochaczewa jako miasta powiatowego. Opisywany projekt herbu Sochaczewa miał powstać w 1869 r., a bliższe informacje na ten temat mają znajdować się w archiwum V. Markova w Sankt Petersburgu. Na obecnym etapie trudno ustalić, czy ten nowy herb wszedł w użycie. Być może tak, jak poprzedni projekt z 1847 r. został odłożony ad acta. Istnieje również możliwość, że używany był aż do I wojny światowej, wszak autorzy wspomnianej strony www cytują w jego kontekście wydaną w Moskwie publikację poświęconą herbom miast Imperium Rosyjskiego z lat 1900-1917, do której, niestety, nie udało mi się jeszcze dotrzeć. Postawione hipotezy można by ewentualnie zweryfikować poprzez ponowną kwerendę dotyczących Sochaczewa dokumentów zgromadzonych w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie. Jakkolwiek zaprezentowany wizerunek jest jedynie swobodną wariacją na temat najstarszych historycznych herbów naszego miasta, z pewnością stanowi ważny element w naszej wiedzy na temat sochaczewskich herbów. Wszystkich zainteresowanych opisywanym projektem herbu Sochaczewa odsyłam na stronę: http://hrono.rspu.ryazan.ru/heraldicum/russia/lost/towns/sohacev.htm . Tomasz Karolak