Przeszłość wyjrzała z wykopu

Podczas prac ziemnych na skrzyżowaniu ulic Warszawskiej i Wyszyńskiego, tuż przy kościele św. Wawrzyńca, natrafiono na relikty ceglanych murów kościelnych, kamiennych fundamentów oraz fragmentu dawnego cmentarza przykościelnego. To kolejne cenne znalezisko odkryte w ostatnim czasie w centrum miasta. O jego znaczeniu z archeologiem sochaczewskiego muzeum Tomaszem Karolakiem, rozmawia Jolanta Śmielak-Sosnowska.
- W ostatnim czasie nasiliły się w Sochaczewie różnego typu badania archeologiczne i znaleziska. Czym pan to tłumaczy?
- Na pewno z jednej strony to ilość prowadzonych inwestycji na dawnych terenach historycznych, z drugiej zaś ustawowy obowiązek, który przy pracach ziemnych wymusza na inwestorach ustanowienie nadzoru archeologicznego. Do 2003 r. nie było takiego obowiązku. Teraz, podczas prowadzonych robót ziemnych archeolog może wychwycić różnego typu informacje dotyczące tego, co znajduje się pod ziemią. W razie cennego odkrycia jest możliwość wstrzymania prac i przekształcenia nadzoru w stacjonarne badania archeologiczne.
- Jak doszło do ujawnienia tego ostatniego znaleziska?
- Na skrzyżowaniu ulic Warszawskiej i Wyszyńskiego prowadzona jest wymiana napowietrznej linii energetycznej na podziemną. Po wykonaniu wykopu wzdłuż ogrodzenia przy kościele św. Wawrzyńca, zaczęły się pojawiać ludzkie szczątki, fragmenty muru i fundamenty. Roboty prowadzone są pod nadzorem archeologa, więc szybko udało się ustalić, że są to znaleziska historyczne.
- Czy to może być rozległe znalezisko?
- Z pewnością tak. Poza wykonanym wykopem kryje się na pewno wiele niespodzianek, ale w tej chwili możemy zadokumentować jedynie to, co znaleźliśmy w wykopie. Jest on nieduży, ma 40 cm, szerokości, ale i tak znalezisko dało spory materiał badawczy. Nie posiadamy w tej chwili środków, aby prace prowadzić w większym zakresie. Nasze ustalenia będą jednak wskazówką dla badaczy w następnych latach.
- Czy obecne znaleziska potwierdzają wcześniejsze przypuszczenia, czy są może nowum rzucającym jaśniejsze światło na przeszłość Sochaczewa?
- W wypadku kościoła sprawa jest dosyć jasna. Budynek kościelny, na którego ślady natrafiono, stał w tym miejscu jeszcze przed II wojną światową, wielu więc starszych mieszkańców naszego miasta jeszcze go pamięta. W 1941 r. ruiny kościoła podominikańskiego, zniszczonego podczas bitwy nad Bzurą we wrześniu 1939 r., zostały ostatecznie wysadzone przez Niemców, a teren zniwelowany i uprzątnięty. Zachowały się fundamenty i fragmenty ruin pod ziemią. Możemy więc potwierdzić, że natrafiliśmy na pozostałości kościoła dominikanów. Natomiast w przypadku cmentarza, przy wykopie tej szerokości trudno ustalić jego zasięg. To, że odnalezione ludzkie szczątki nie znajdują się w porządku anatomicznym jest dla nas wskazówką, iż nie jest to ich pierwotne miejsce złożenia. Ich przemieszczenie na tzw. złoże wtórne i przemieszanie mogło nastąpić w związku z jakimiś wcześniejszymi pracami porządkowymi lub budowlanymi, np. podczas przebudowy świątyni. Część północna kościoła podominikańskiego najprawdopodobniej fizycznie już nie istnieje, nawet pod ziemią. Świątynia ta stała przy samej ul. Warszawskiej, obecny kościół jest trochę odsunięty od ulicy, na południe od niego wykonano zaś betonowe schody o kilkumetrowej różnicy poziomów.
- Czy można określić, z jakiego okresu pochodzą znaleziska?
- Niestety nie, gdyż wśród kości i murów nie znaleźliśmy żadnych zabytków, np. monet. Poza tym są to warstwy przemieszczane. Wiemy, że kościół dominikanów istniał w Sochaczewie od XIII w., od tego okresu można również datować cmentarz. Od średniowiecza istniały papieskie nakazy, aby ludzi chować na cmentarzach przykościelnych. Dopiero od XIX w., głównie ze względów sanitarnych, cmentarze były przenoszone poza granice miast.
- I tak było również w Sochaczewie?
- Dokładnie tak, po 1830 r. powstał cmentarz przy obecnej ul. Traugutta. Mniej więcej w tym samym czasie na sochaczewskim rynku prowadzone były ostatnie prace modernizacyjne na tak dużą skalę, jak obecnie. Z tego okresu wywodzi się budynek ratusza, czyli obecna siedziba muzeum. W tym czasie przedłużono również ulicę Warszawską i zbudowano most na Bzurze. Prawdopodobnie podczas budowy grobli zniszczono część cmentarza, którego fragment został teraz odnaleziony. Z dużym prawdopodobieństwem można powiedzieć, że jego część znajduje się pod obecną ul. Warszawską. Zapewne w tym miejscu chowane były również mniszki z klasztoru dominikanek, które w początkach XVII w. usadowiły się vis a vis kościoła dominikanów, po drugiej stronie ul. Warszawskiej.
- Jak dużo szczątków ludzkich udało się wydobyć z wykopu i jaką one mają wartość historyczną?
- Do chwili obecnej zebraliśmy już kilka kartonów kości i czaszek, które, po wstępnym oczyszczeniu tu w muzeum, trafią do analizy antropologicznej. Niestety kości nie można dokładnie wydatować, czyli ustalić z jakiego okresu pochodzą. Byłoby to możliwe wtedy, gdybyśmy znaleźli jakieś zabytki datujące, np. monety, sprzączki lub inne przedmioty. Nie natrafiono ponadto na oryginalne, nienaruszone wkopy grobowe, więc istnieje możliwość, że kości pochodzą z dłuższego okresu historycznego, wszak w tym miejscu chowano ludzi przez ładnych kilkaset lat. Na podstawie szczątków ludzkich można natomiast określić inne dane, jak płeć, wiek, choroby jakie przechodziły osoby pochowane na cmentarzu.
- Proszę jeszcze powiedzieć, co się stanie ze znaleziskiem, kiedy zakończycie badania?
- Kości po zakończeniu badań antropologicznych pozostaną w muzealnym magazynie, natomiast wykop, po zadokumentowaniu przez nas i zakończeniu prac przez inwestora, zostanie zasypany. Należy dodać, że roboty ziemne będą kontynuowane wzdłuż grobli, a więc będziemy mogli sprawdzić, czy teren w kierunku mostu zawiera jeszcze jakieś relikty przeszłości.