Tajemnice sochaczewskich cmentarzy - w samym centrum znajdował się jeden z nich, gdzie jeszcze? [WIDEO]

W Sochaczewie znajduje się czternaście miejsc, gdzie chowano zmarłych. Na terenie miasta znajdują się trzy cmentarze, gdzie są pozostałe miejsca, które w przeszłości były miejscami przeznaczonymi dla zmarłych?

W Sochaczewie znajdują się trzy cmentarze,  przy ulicy Traugutta, 600-lecia oraz Wypalenisko przy Trojanowskiej. W przeszłości były one zlokalizowane, w zależności od okresu łącznie w 14  zbiorowych miejscach pochówków na terenie miasta. W sumie z terenami obok miasta jest ich 30.

TROJANÓW i CHODAKÓW 

1. Cmentarz komunalny w Trojanowie

Cmentarz komunalny w Trojanowie powstał 35 lat temu - w 1988 roku Przez kilka dekad jednostka zajmowała się kompleksowo całym pakietem usług związanych z zapewnieniem pochówku. Kilka lat temu, w wyniku opinii NIK, przestała świadczyć usługi pogrzebowe pozostawiając ten rodzaj działalności podmiotom prywatnym.  

Na początku był częścią Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej, potem samodzielną jednostką, a 1 stycznia 2017 roku został włączony w struktury Zakładu Gospodarki Komunalnej. 

2. Cmentarz wojenny w Trojanowie 

Cmentarz znajduje się przy al. 600-lecia, obok cmentarza parafialnego  Jest największym cmentarzem wojennym w Polsce z okresu Kampanii Wrześniowej, pochowanych jest na nim około czterech tysięcy żołnierzy armii Poznań i Pomorze, cywilów poległych w Bitwie nad Bzurą we wrześniu 1939 roku. Powstał w 1940 roku. Na cmentarzu po 1945 roku chowano również żołnierzy podziemia niepodległościowego zamordowanych w warszawskich więzieniach Toledo Warszawa, Pradze-Północ i Rakowiecka.  

Obok niego wzdłuż Al 600-lecia znajdował się cmentarz wojenny żołnierzy niemieckich, ostatnie ciała zostały z niego ekshumowane na początku tego wieku. Niewykluczone, że część ciał niemieckich znajduje się nadal w ziemi pomiędzy ulicą Żołnierska a Al. 600-lecia. 

3. Cmentarz parafialny w Trojanowie

Najstarszy cmentarz znajdował przy kościele. Nowy - Powstał na przełomie XIX i XX wieku.

Stary znajdował się przy ujściu Utraty do Bzury ten funkcjonował do czasu pobudowania obecnego na przełomie XIX i XX wieku. Na cmentarzu znajduje się zbiorowe mogiły zmarłych na  zarazy morowe  były one oznaczone dużym drewnianym krzyżem, który stał tuż za mostem na Utracie, przy drodze do Chodakowa jeszcze w latach 70. ubiegłego wieku 

4. Al. 600-lecia Cmentarzysko ciałopalne  

Miejsce jeszcze z okresu rzymskiego, kultury przeworska i wcześniejsze tzw. przed słowiańskie  z 500 r. p.n.e. Znajduje się naprzeciwko cmentarza wojskowego. 

5. Zwierzyniec 

Ciałopalne cmentarzysko ludności kultury grobów kloszowych. Datowane jest ono na okres od drugiej połowy VI wieku po przełom III/II wieku p.n.e. pomiędzy ulicami Krzywą, Smolną i Zwierzyniecką.

6. Wodociągowa 

Teren wokół byłej stacji pomp. Miejsce pochówku Żydów zamordowanych podczas wojny w Chodakowie. Chowano tam również w 1939 roku polskich żołnierzy, którzy zmarli w szpitalu polowym mieszczącym się Zakładach Chemicznych, zostali oni w 1940 ekshumowaniu i przeniesieni na cmentarz wojskowy w Trojanowie.     

SOCHACZEW

7. Cmentarz  parafii św. Wawrzyńca przy ulicy Traugutta 

Nekropolia powstała ok. 1830 roku. Założył ją na ziemi wydzielonej z majątku czerwonkowskiego – prawdopodobnie – generał August Radwan. Dziś, poza współczesnymi, możemy zobaczyć na cmentarzu wiele naprawdę starych, w tym kilka zabytkowych, przeważnie klasycystycznych grobowców. Są też trzy kaplice grobowe, z których dwie zasługują na specjalną uwagę.

Kaplica grobowa Tomickich herbu Łodzia powstała w pierwszej połowie XIX wieku. 
Druga z kaplic jest szczególnie interesująca ze względu na wyznanie – to kaplica prawosławna, powstała przed 1914 rokiem.  Obok kaplicy do lat 70 XX weku istniał kurhan żołnierzy poległych podczas obrony Sochaczewa na przełomie 1914-1915.

Cmentarz parafii św. Wawrzyńca w Sochaczewie w nazwiskach swoich zmarłych kryje wiele ważnych dla miasta i okolicy historii. Tu pochowano m. in. oficera Korpusu Inżynierów Byłych Wojsk Polskich Józefa Uszyńskiego, którego klasycystyczny nagrobek jest najstarszym na cmentarzu. Tu również znaleźć możemy groby pierwszego starosty sochaczewskiego w Odrodzonej Polsce, właściciela majątku Czerwonka Włodzimierza Ignacego Garbolewskiego oraz znanego działacza społecznego Kazimierza Hugo-Badera. Musimy tu też wspomnieć o czterystu pochowanych żołnierzach armii Poznań i Pomorze, którzy zginęli podczas kampanii wrześniowej 1939 roku. Dla nich wydzielono specjalną honorową kwaterę w północnej części nekropolii. Wśród zabitych jest mogiła majora Feliksa Kozubowskiego, dowódcy II batalionu 18 pułku piechoty, który zginął podczas walk o Sochaczew 15 września 1939 roku.

8. Cmentarz na Farnej 

Najstarszy sochaczewski cmentarz działający od kultur ciałopalnych czyli od 500 r p.n.e. do 1830 r.  Część znajdujących się na nim szczątków zostało przeniesionych na nowy cmentarz przy ulicy Traugutta. „Cmentarz ten nieogrodzony, był miejscem, gdzie pasły się krowy, a często i świnia ryjem wyciągnęła z ziemi kość nieboszczyka”. W 1887 roku zapadła decyzja o utworzeniu w tym miejscu Ogrodu Saskiego. Teren został otoczony sztachetami i żywopłotem, podzielony na kwietniki i trawniki, pomiędzy którymi idą szerokie dosyć wyżwirowane dróżki. Drzew dzikich i dosyć osobliwych jest znaczna ilość, a cienia mnóstwo, szczególnie w pięknym chodniku, obie strony, którego obrośnięte rozłożystemi grabami. Dla zmęczonych jest kilkanaście żelaznych ławek, a w razie deszczu można się ukryć pod dach, bo w ogrodzie znajduje się kilka altan. Dla ozdoby rzeczywistej są tu różne pięknie kwitnące rośliny, wreszcie fontanna (wodotrysk), z której woda tryska wysoko do góry”. Ogród został zniszczony podczas I Wojny Światowej. 
 

9. Cmentarz żydowski 

 Znajduje się przy ul. Sierpniowej, Jeden z najstarszych cmentarzy żydowskich w Polsce. Pierwsze wzmianki pisemne pochodzą z drugiej połowy XVI w. Jednak pochowków dokonywano tam dużo wcześniej, niewykluczone, że już w XIII wieku.   

Przez wiele lat chowano tu wyznawców judaizmu z Warszawy, do momentu zakupieniu gruntów pod cmentarz żydowski na Bródnie. Do pierwszej zagłady cmentarza doszło podczas walk o Sochaczew na przełomie 1914-1915 rok. Przez teren cmentarza przebiegały okopy wojsk carskich. Kolejna miała miejsce podczas II Wojny Światowej. Żydzi zostali zmuszeni przez Niemców do wyrywania macew, które następnie wykorzystano do prac budowlanych, między innymi na terenie lotniska w Bielicach.   

Trzecia miała miejsce w latach siedemdziesiątych ubiegłego wieku kiedy to władze komunistyczne zrównały teren cmentarza, tworząc w jego miejscu boisko dla LO. Część ocalałych z Zagłady macew, ziemi wraz z kośćmi  zepchnięto ze skarpy tworząc z nich kulochron strzelnicy, która powstała przy przystani. 

 W 1988 r. doszło do spotkania władz miasta z przedstawicielami ocalałych z zagłady sochaczewskich Żydów.   Cmentarz został ogrodzony. W 1989 r. na cmentarzu wzniesiono pomnik poświęcony ofiarom Zagłady, a 2 lata później w pobliżu wybudowano kolejny pomnik ku czci sochaczewskich Żydów.  W 1992 r. wzniesiono ohel miejscowych cadyków.  

10. Cmentarz muzułmański   

Znajduje się na terenie liceum Ogólnokształcącego.  Został  utworzony w 1842 roku przez stacjonujących w Sochaczewie Czerkiesów, służących w Kaukaskim Dywizjonie Konno – Górskim stacjonujący w Sochaczewie Czerkiesi mieli utrzymywać w ryzach Polaków po upadku. Na cmentarzu znajdowało się 200 grobów, w tym murowany, ceglany grobowiec mułły muzułmańskiego, kapelana pułku. Po opuszczeniu Sochaczewa przez Czerkiesów, nekropolia zaczęła popadać w ruinę. Część muzułmańskiego cmentarza zniszczono podczas I Wojny Światowej, kiedy to na jego terenie oraz na pobliskich cmentarzach żydowskim oraz katolickim Rosjanie wybudowali system okopów, mających bronić rozlokowanym na drugim brzegu Bzury wojskom niemieckim dostępu do Sochaczewa. To podczas walk na przełomie 1914 i 1915 roku baszta, która była w nienaruszonym stanie, uległa częściowemu zniszczeniu. Natomiast wschodni fragment cmentarza został zlikwidowany po 1924 roku, kiedy to ten teren został przekazany przez Włodzimierza Garbolewskiego pod budowę liceum. Jednak największych spustoszeń dokonano w okresie PRL. Wtedy to nie tylko nie zadbano o zabezpieczenie grobowca, na dodatek na pozostałości muzułmańskiej nekropolii wybudowano basen, który praktycznie nigdy nie był użytkowany i został w końcu rozebrany w 2010 roku.

11. Cmentarz przy kościele Dominikanów i Dominikanek 

Istniał w miejscu obecnej ulicy Warszawskiej.

12. Cmentarz przy kościele św. Anny i pierwszego sochaczewskiego szpitala 

Cmentarz znajdował się przy skrzyżowaniu ulicy Warszawskiej z 1 Maja i Żeromskiego (budynek apteki, byłej komendy policji, dom Kobka  rozciągał się prawdopodobnie do obecnej ulicy Reymonta. W czasie przebudowy ulicy Warszawskiej odnaleziono szczątki ludzkie, podobnie było przy budowie poczty. 

ROZLAZŁÓW 

13. Cmentarz wojenny 

Mieścił się na terenie obecnego szpitala, zniszczony podczas jego budowy. Chowano na nim żołnierzy wojsk cesarskich poległych podczas walk o Sochaczew w 1914-1915 roku. 

14. Cmentarzysko ciałopalne z okresu rzymskiego na terenie obecnego szpitala.  

KOZŁÓW BISKUPI 

15. Cmentarz przy gotyckim kościele z 1226 roku

16. Cmentarz parafialny w Kozłowie Biskupim 

Położony na zachód od kościoła, po prawej stronie drogi. Znajduje się tu także mogiła zbiorowa żołnierzy poległych podczas pierwszej wojny światowej. Pochowano tu bliżej nieokreśloną liczbę żołnierzy armii polskiej, poległych we wrześniu 1939 roku. Znajduje się tu również mogiła zbiorowa żołnierzy bydgoskiego Batalionu Obrony Narodowej, zamordowanych 22. IX. 1939 r. Zlokalizowana w centralnej części cmentarza.  

17. Nowy cmentarz parafii w Boryszewie przy ulicy Akacjowej 

18. Cmentarz wojenny z I Wojny Światowej w lesie  

KUZNOCIN

19. Nieistniejący cmentarz żołnierzy armii cesarskiej przy pałacu. W okresie międzywojenny zostali oni ekshumowani i przeniesieni prawdopodobnie na teren cmentarza wojennego w Złotej.

20. Cmentarzysko ciałopalne z okresu rzymskiego 

21. Adamowa góra z I Wojny

22. Altanka z I Wojny

23. Gawłów - 2 cmentarze z I Wojny 

25. Żuków - 2 z I Wojny

27. Orły Cesin 

28. Las w Kożuszkach I i II wojna

29. Kąty z I Wojny

30. Kożuszki z I Wojny

Materiał przygotowany przez Jerzego Szostaka, pełny tekst dotyczący cmentarzy w Sochaczewie oraz okolicach znajdziecie w najbliższym wydaniu Ekspresu Sochaczewskiego. 

Nagranie oraz montaż Wiktor Wachowski.