DZIEJE SOCHACZEWA® (1)

BOGUSŁAW KWIATKOWSKI

W OKRESIE POLSKI PIASTOWSKIEJ (960–1202)
Dzieje polityczne
Skromna liczba zachowanych – na ogół w późniejszych kopiach – dokumentów książęcych, kilka ubogich w swojej treści wzmianek rocznikarskich, wyniki nielicznych badań archeologicznych przeprowadzonych na obszarze miasta – oto cały materiał źródłowy, jakim rozporządza współczesny badacz średniowiecznych dziejów Sochaczewa. Michał Baliński i Tymoteusz Lipiński w wydanej w 1843 roku pracy „Starożytna Polska pod względem historycznym, jeograficznym i statystycznym opisana” stwierdzili, że Sochaczew to „gród starożytny, lecz kiedy i przez kogo założony, nie masz pewności”. Podobnie twierdził w 1848 roku Wincenty Hipolit Gawarecki, autor niezwykle cennego opisu miejscowego kościoła dominikańskiego, obecnie nie istniejącego. I rzeczywiście przekazy źródłowe i dotychczasowe badania archeologiczne zaświadczają, że Sochaczew należy do najstarszych polskich miast. W średniowiecznych zapiskach, kronikach i dokumentach książąt mazowieckich jego nazwa występuje w przynajmniej kilkunastu wersjach m.in.: Sochaczew (1221 r.), Sochacew (1231, 1257, 1280), Zochazef (1283), Zochacef (1283) Szochaczewo (1295), Zochazou (1297), Zochacef (1297), Zochazow (1297), Zochazof (1297), Sochaczew (1303), Sochaczow (1310, 1323, 1324, 1329), Schochaczew (1337), Sochaczow (1345, 1350), Sachaczow (1355), Sochacew (1355), Sochaczovia (1368), Szochaczewo (1377), Sochaczowo (1381), Sochaczow (1444, 1445), Vszachaczewye (1461) i Sochaczew (1476). U Jana Długosza znajdujemy zaś Szochaczow.
Brak wzmianek pisanych o Sochaczewie z X–XII wieku, sprawia że większość wniosków dotyczących tego terenu można wyciągać tylko przez analogie do innych obszarów Polski. Zdania historyków podzielone są nawet co do tego, od kiedy obszar, w skład którego wchodził Sochaczew, został włączony do Państwa Polan. Większość opinii – zwłaszcza wynikłych z najnowszych badań – skłania się ku temu, że Mieszko I (ok. 960–992) w chwili objęcia władzy panował już na Mazowszu. Inni uważali natomiast, że przyłączenie Mazowsza do Państwa Polan odbywało się częściami, a jako pierwsze zostały wchłonięte tereny położone na zachód od Wisły, które były luźno związane z Mazowszem właściwym i oddzielone od niego kompleksem puszcz nadwiślańskich, których resztki zachowały się do naszych czasów. Tereny zachodniego Mazowsza w pierwszym okresie tworzenia państwowości polskiej były już zatem integralną częścią władztwa Piastów, podczas gdy Mazowsze położone na prawym brzegu Wisły było tylko w luźnym związku.
W czasie rządów Mieszka I i Bolesława Chrobrego (992–1025) dzieje polityczne Mazowsza roztapiały się w nurcie dziejów kraju. Wszystkie ważniejsze wydarzenia miały miejsce poza tą dzielnicą (głównie za zachodnią i południową jej granicą), toteż i wiadomości o niej są bardzo skąpe. Wraz ze śmiercią Mieszka II (1025–1034) i osłabieniem władzy państwowej rozpoczęły się wydarzenia określane przez historyków jako powstanie ludowe skierowane przeciwko możnym duchownym i świeckim. Mazowsze nie było objęte tym ruchem, gdyż były cześnik Mieszka II Miecław (1035–1047), który usamodzielnił się tutaj, zapobiegł buntowi. Uniknęło również w 1038 roku niszczycielskiego najazdu księcia czeskiego Brzetysława I, który wykorzystując wygnanie Kazimierza Odnowiciela (1034–1058) i upadek władzy centralnej spustoszył Śląsk i Wielkopolskę.
Skąpe źródła historyczne nie pozwalają na bezsporne określenie, czy okolice Sochaczewa znalazły się pod władzą Miecława i uniknęły skutków powstania ludowego? Historiografia stoi na stanowisku, że władza Miecława sięgała również na lewobrzeżne Mazowsze. Po powrocie do Polski Kazimierz Odnowiciel uzyskał pomoc w walce z panującym tu Miecławem od księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, którego córkę (według latopisów siostrę) Dobroniegę pojął za żonę. W 1047 roku Kazimierz przy zbrojnym poparciu Rusi pokonawszy ostatecznie Miecława, który poległ na polu bitwy, zajął Mazowsze. Po zlikwidowaniu secesji Mazowsza, w czasie rządów kolejnych władców Bolesława II Śmiałego (1058–1079), Władysława I Hermana (1079–1102) i Bolesława III Krzywoustego (1102–1138) pozostawało ono jako odrębna prowincja w składzie państwa polskiego. Możemy sądzić, że już wtedy powstał w Sochaczewie gród obronny będący siedzibą namiestnika książęcego. Czy powstał on za czasów Władysława Hermana, tzn. w końcu XI wieku, ciągle nie wiemy?