Tajemnica archiwalnego zdjęcia

Jakiś czas temu, wyjątkowo burzliwie toczył się spór na temat archiwalnego zdjęcia, które przedstawiać ma Sochaczew w 1939 r. Dyskusja toczyła się na forum internetowym prowadzonym przez redaktorów wyjątkowo krytycznego tygodnika - Express Sochaczewski.


Zdjęcie to, w słabej rozdzielczości, opublikowane w „Spacerkiem po Sochaczewie” (cz. 2, str.4), autorstwa Janusza Szostaka, przedstawia pędzącą przez zrujnowane miasto konnice a w tle żołnierzy piechoty.
Wedle autora, fotografia przedstawia polska kawalerię i wykonane zostało w Sochaczewie we wrześniu 1939 roku.
Autor „Spacerkiem po Sochaczewie” zaczerpnął fotografię ze znanego i wyjątkowo cennego źródła wiedzy o wojnie polsko- niemieckiej 1939 r. autorstwa Apoloniusza Zawilskiego pt. „ Bitwy polskiego września”.

W źródle tym, wydanym w 1972 roku, rzeczywiście prezentowane jest wymienione zdjęcie ( t.2, s.81) a jego podpis brzmi „ Kawaleria w galopie przez Sochaczew ”.

Niektórzy autorzy postów dementowali jakoby fotografia przedstawiała kawalerię polską w Sochaczewie. Podawali do tego różne przykłady, powoływali się także na wiedzę z zakresu regulaminów stosowanych w 1939 r. w kawalerii polskiej.

Analiza zdjęcia zaprezentowanego na forum, tym razem w wysokiej rozdzielczości, toczyła się wokół sposobu troczenia szabel w polskiej kawalerii, która na owym zdjęciu wypada nieregulaminowo, braku typowych dla jazdy WP z 1939 r. owsiaków przy siodłach u sfotografowanej grupy czy też wzorów hełmów na głowach jeźdźców i piechurów.
Dyskutantów nurtowało też inne ważne zagadnienie: w którym miejscu, rzekomego Sochaczewa, mogło zostać wykonane zdjęcie ?
Na to pytanie nie udało się niestety nikomu odpowiedzieć.

Przybliżającym ostateczne rozwiązanie zagadki, stał się link do materiału filmowego zamieszczonego na popularnym portalu z krótkimi plikami video
pt. „ Ułani z Sochaczewa - czyli jak było naprawdę?”.
Okazało się że w 22 sekundzie filmu, kamera obejmuje wyraźnie tę samą scenę przejazdu kawalerii przez zrujnowane miasto, które prezentuje zdjęcie- powód sporu.

Zamieszczony w linku fragment materiału pochodzi z niemieckiego, propagandowego filmu pt.
„ Kampfgeschwader Lutzow ”, który kręcony był w na początku lat 40-tych.. Ukazywał on min. zwycięstwo niemieckie nad Polską we wrześniu 1939 r. a do jego produkcji wyreżyserowano specjalne sceny z rzekomym wojskiem polskim, czyli zwykłą fikcję filmową ( w innej części tego filmu możemy zobaczyć np. ośmieszające WP- szarże „polskiej” kawalerii na czołgi ).

Także i te dowody nie wpłynęły przekonująco na autora „ Spacerkiem po Sochaczewie” i redaktorów z tygodnika. W ostatnim wydaniu „Ekspresu Sochaczewskiego” nadal atakuje się mnie za brak kwalifikacji i kompetencji ws. oceny cytowanego źródła . Redaktor Szostak twierdzi, że poddając wątpliwości autentyczność opisu fotografii, „ w swej pyszałkowatości ” wystawiłem sobie „ niezbyt dobre referencje do pracy w tej placówce muzealnej”.
Upiera się nadal przy tym, iż zdjęcie zostało wykonane w Sochaczewie i widnieją na nim polscy kawalerzyści / ułani. Opiera on przy tym swoją wiedzę na tylko jednym źródle autorstwa A .Zawilskiego pt.

„Bitwy polskiego września”, Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, Warszawa 1972.

Paradoksalnie sam autor- płk Apoloniusz Zawilski , aż do śmierci przyjaciel i częsty gość Muzeum Ziemi Sochaczewskiej, w roku 1989 opublikował :

„Bitwy polskiego września” t.1 i 2.

Wydanie drugie- poprawione i udokumentowane.

Wydawnictwo Łodzkie, Łódź 1989.


W wydaniu tym nie odnajdujemy już owej fotografii, jest ono pewnego rodzaju erratą do pierwszego, świadczy o tym opis : „Wydanie drugie-poprawione i udokumentowane”. Być może śp. płk A. Zawilski, dysponując lepszym o ćwierćwiecze sprzętem, dostrzegł, że na owym zdjęciu ma ani polskiej kawalerii, ani Sochaczewa w 1939 r...

Jednak to nie koniec historii „tajemniczej” fotografii. To samo ujęcie jazdy pędzącej przez zrujnowane miasto, prezentowane jest w innych, ważnych dla tematyki źródłach. Min w pracy pt. „ Armia Poznań w wojnie obronnej 1939”, autorstwa Piotra Bauera i Bogusława Polaka ( Wydawnictwo Poznańskie 1982), na stronie 401 odnajdujemy fotografię (nr. 175) opatrzoną podpisem :

„ Kawaleria Armii „ Poznań” w walkach w rejonie Uniejowa ”.

Literatura historyczna , pisana nawet przez weteranów września 1939 r. nie jest niestety wolna od błędów. W wielu źródłach materiały ikonograficzne wykorzystywane były przez autorów z dowolną interpretacją, w nawiązaniu do materiału zawartego w pracy bądź opracowaniu historycznym. Dlatego też, na ich weryfikację należy niejednokrotnie poświęcić bardzo dużo czasu.

Wedle mnie, po wnikliwym sprawdzeniu dostępnego materiału, zdjęcie to nie było wykonane w Sochaczewie, we wrześniu 1939 r. ani też, nie figurują na nim polscy kawalerzyści / ułani. Uważam, że fotografia ta powstała podczas produkcji niemieckiego filmu propagandowego pt. „ Kampfgeschwader Lutzow ”.
Jeśli jednak istnieją dowody, które zaważą w sposób jednoznaczny o moim błędzie, zobowiązuję się honorowo sprostować powyższy artykuł. Czy redaktor Szostak vel „Leo” , także zdobędzie się na tego rodzaju rozwiązanie ?


Kuba Wojewoda

Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą w Sochaczewie


Link do cytowanego fragmentu filmu :