Badania archeologiczne na Wzgórzu Zamkowym w Sochaczewie - sezon 2012 - podsumowanie

3 sierpnia 2012 roku zakończyły się prace archeologiczne na Wzgórzu Zamkowym w Sochaczewie. Po 2006, 2007 oraz 2011 r. to już czwarty sezon badawczy w tym miejscu, który udało się zainicjować Stowarzyszeniu „Nasz Zamek”. Każde z wykopalisk organizowane były wespół z Gminą Miasto Sochaczew. Od dwóch lat badania odbywają się dzięki dofinansowaniu burmistrza Piotra Osieckiego. W nawiązaniu do umowy z Władzami Miasta do zakończenia badań zamku pozostał nam jeszcze jeden – przyszłoroczny – sezon wykopalisk archeologicznych. Potem, pod egidą burmistrza, planowane jest wydanie publikacji książkowej, dotyczącej dziejów zabytku.

Podwykonawcą prac tegorocznych była Pracownia Archeologiczna „Trecento” z kierownikiem wykopalisk Tomaszem Olszackim na czele. Ten obiecujący kastellolog już czwarty raz nadzorował badania na sochaczewskim zamku. Podstawą merytoryczną naszych działań jest od zeszłego roku: Kompleksowy Program Badawczy dla Wzgórza Zamkowego w Sochaczewie, zaakceptowany przez burmistrza Piotra Osieckiego oraz Panią konserwator Ewę Jaszczak.

Sezon 2012 okazał się podobnie owocny jak ubiegłoroczny. Zgodnie z założeniami badania skoncentrowały się na wschodniej oraz zachodniej części Wzgórza. Od strony wschodniej - w pobliżu miejsca gdzie w poprzednich latach udało się zlokalizować węzeł bramny z XV/XVI oraz początku XVII w., a także relikt znanego ze źródeł pisanych mostu zamkowego - założyliśmy dwie duże jednostki badawcze. Obydwa wykopy o numerach 27/2012 oraz 29/2012 wytyczone zostały w celu weryfikacji zeszłorocznych hipotez dotyczących rozwarstwień murów i nawarstwień ziemnych we wschodniej części zamku oraz w rejonie w/w bramy zamkowej. Przypomnijmy zatem zeszłoroczne ustalenia dla tego rejonu zamku: w odniesieniu do najstarszych nawarstwień udało się dotrzeć do gruntów rodzimych oraz pozostałości dwóch osad otwartych z II poł. XII w., znajdujących się pod reliktem wału drewnianego castrum z początku XIII w. Pod najdalej wysuniętymi na wschód, kamiennymi reliktami przedbramia z XVII w., udało się odnaleźć zachowane w postaci wkopu fundamentowego, pozostałości po murze obwodowym zamku książąt mazowieckich z XIV w. Najpewniej z wieku XV pochodzą mury będące zapewne pozostałością zamkowego domu, który razem z przyległą do niego od południowego – wschodu książęcą kurtyną uległ katastrofie budowlanej, raczej już po – 1476 r., w wyniku której przystąpiono do zakrojonej na szeroką skalę przebudowy zamku. W jej efekcie najpewniej starostowie Jakub Szydłowiecki, a następnie Piotr Szafraniec przenieśli wjazd do warowni ze strony północnej do nowo wzniesionej południowo – wschodniej części zamku, na którą składał się nowy mur obronny (poprowadzony dużo bliżej dziedzińca od kurtyny książęcej) oraz zarejestrowana podczas tegorocznych (z 2011 r – Ł.P.) badań w partii fundamentowej, trapezowa w planie brama, posiadająca na froncie kamienną ławę oraz wewnątrz komorę na przeciwwagę, będące elementami konstrukcyjnymi, służącymi do obsługi mostu zwodzonego. Po północno – wschodniej stronie tej bramy, kurtynowy mur książęcy przetrwał katastrofę budowlaną i został połączony z nowymi konstrukcjami, w nowo uformowany obwód obronny. Na początku XVII w., przystąpiwszy do przekształcenia zamku na wczesnobarokową rezydencję, starosta Stanisław Radziejowski przebudował opisywaną bramę, dostosowując ją do własnych potrzeb. Elementem tego działania było wzniesienie przed jej frontem okazałego przedbramia, flankowanego dwiema przyporami, z pomieszczonym pomiędzy nimi przelotem bramnym oraz mostem, którego relikty udało się zlokalizować. Na południe od opisywanej konstrukcji starosta wzniósł mur oporowy łączący przedbramie z XVII – sto wieczną wieżą kapliczną, który ograniczał zamkowe więzienie, funkcjonujące tu w XVII w. Mur ten następnie rozebrany został, najpewniej podczas działań adaptacyjnych starosty Kazimierza Walickiego z końca XVIII w., kształtujących bramę do zamku w tym czasie.

Kilka z w/w zagadnień wymagało weryfikacji w tym roku. W wykopie nr 29/2012, zlokalizowanym w północno-wschodniej części Wzgórza i wysuniętym bardziej w kierunku wschodnim od wykopu nr 27/2012, udało się potwierdzić hipotezę dotyczącą katastrofy budowlanej zamku z okresu po 1476 r. oraz, będącej jej konsekwencją, przebudowy tej części obiektu. W wykopie tym, dość głęboko pod powierzchnią stoku Wzgórza odnaleźliśmy murowane relikty książęcej, XIV – sto wiecznej kurtyny zamkowej, która, zgodnie z zeszłorocznymi przypuszczeniami, do tego miejsca przetrwała katastrofę i została za pomocą nowego, XVI – sto wiecznego, muru połączona z cofniętą w stosunku do niej w kierunku dziedzińca bramą, ufundowaną w ramach tej samej inwestycji. Jak stwierdziliśmy w zeszłym roku, na początku XVII w. Stanisław Radziejowski rozebrał XVI – sto wieczną bramę do poziomu fundamentów oraz XIV – sto wieczną kurtynę wschodnią prawie do stopy fundamentowej. Na pozostałościach bramy oraz XVI – sto wiecznego muru łączącego ją z murem książęcym starosta wzniósł nowe konstrukcje, łącznie z zarejestrowanym w roku 2011 przedbramiem. Działania te stanowiły podbudowę pod wzniesienie nowej, monumentalnej konstrukcji bramnej zamku XVII – sto wiecznego. W wykopie tym zarejestrowano po raz kolejny warstwy dokumentujące osadnictwo poprzedzające powstanie zamku XIV - sto wiecznego oraz wałów grodowych, z fragmentem chaty w której znaleziono  połowę cegły pokrytej zaprawą wapienną. O ile uda się utrzymać datowanie reliktów grodu na 2 ćwierć wieku XIII, to znalezisko uprawdopodabnia istnienie w rejonie Sochaczewa budowli murowanej o metryce XII - sto wiecznej. W wykopie tym wyróżniono także sekwencję nawarstwień związanych ze wschodnim wałem grodu kasztelańskiego.

W wykopie 27/2012 przyszło nam negatywnie ustosunkować się do ubiegłorocznej hipotezy, jakoby południowy mur bramy z XVI w. był częścią starszego, rozebranego, XV – sto wiecznego domu zamkowego (może kaplicy). Udało się natomiast stwierdzić, że pomiędzy w/w budynkiem bramnym, a kubaturami wzniesionymi w wieku XVII od południa znalazła się wybrukowana piwnica. Uległa ona zniszczeniu wraz z nowożytnym skrzydłem wschodnim zamku w połowie wieku XVII. Piwnica od wschodu ograniczona była fundamentem kurtyny XVI – sto wiecznej oraz wkutego w nią XVII – sto wiecznego muru, który połączyć można z budową wieży kaplicznej. Od południa ściana piwnicy również posiadała rozwarstwienie dzielące ją na mur z XVII i XVIII w. Fundament młodszy powiązać można z założeniem tu piwnicy. Ściana została zrujnowana podczas szwedzkiego najazdu. Pod koniec XVIII w. starosta Kazimierz Walicki, bezpośrednio na warstwach gruzowych i w śladzie zburzonej ściany wzniósł nową, powiązaną z odbudową obiektu na potrzeby kancelarii grodzkiej. Zasypisko piwnicy stanowiły warstwy gruzowe, z czytelnym poziomem zarwanej podłogi i stropu oraz mnogim materiałem zabytkowym, w tym luksusową, szklaną zastawą stołową.

W zachodniej części Wzgórza wytyczono 4 jednostki badawcze. Wykop 28/2012 założony został w zewnętrznym narożniku południowego i zachodniego skrzydła zamku nowożytnego, celem weryfikacji reliktów starszego muru, znajdującego się pod fundamentem nowożytnej ściany, którą to sytuację zaobserwowano w sondażu II/2011. Wykop 31/2012 wytyczono po przeciwległej stronie muru względem wykopu 28/2012. Odkryty fundament skrzydła południowego okazał się pochodzić w całości z XVII w. i być dostawiony do XVI – sto wiecznego (lub starszego) fundamentu skrzydła zachodniego, odkrytego fragmentarycznie w roku ubiegłym.

Wykopy 30/2012 i 32/2012  założono w skrajnym, północnym pomieszczeniu zachodniego skrzydła zamku nowożytnego (klatce schodowej). Celem eksploracji było wyjaśnienie chronologii muru północnego oraz wschodniego lokalności oraz ustalenia formy, datowania i funkcji bazy ceglanej położonej w centralnej jej partii, którą wstępnie rozpoznał Jerzy Gula w 1975 r. Jako, że mur wschodni okazał się w dolnych partiach pochodzić z XIV – XV w., zaś mur północny pomieszczenia, ceglana baza oraz nawarstwienia ziemne wydatowane zostały w całości na wiek XVII, toteż należy przyjąć dość rewolucyjną hipotezę, wedle której zasięg zamku od strony zachodniej w XIV – XVI w. był znacznie mniejszy od dzisiejszego. Wygląda na to, że kurtyna zachodnia zamku wymurowana została przez książąt mazowieckich w miejscu dzisiejszej elewacji dziedzińcowej skrzydła zachodniego zamku XVII - sto wiecznego. Wynika z tego, iż praktycznie całe główne skrzydło rezydencji wczesnobarokowej wzniesiono na dosypanym od zachodu, nowym  kilkunastometrowym fragmencie Wzgórza. Informacje te potęgują nasze wyobrażenia o zakresie przygotowawczych prac ziemnych, poczynionych przez Stanisława Radziejowskiego, na potrzeby budowy nowej rezydencji królewskiej. Starannie wymurowana i osadzona głęboko (na starym, utwardzonym nasypie pochodzącym z czasu budowy średniowiecznego zamku) ceglana baza pełniła rolę fundamentowania pod pion komunikacyjny zamku XVII – sto wiecznego.  Solidna muratorka miała na celu lepszą stabilizację bazy oraz powiązanych ze stropami schodów, a także sztucznie usypanej, pod skrzydło zachodnie, nowej części Wzgórza.

Podobnie jak w roku ubiegłym, celem obiektywizacji wniosków, zastosowano interesujące metody badawcze i dokumentacyjne. Po odkryciu reliktów specjaliści wykonali tzw. fotogrametrię, polegającą na szczegółowym, zdjęciowym zadokumentowaniu murowanych pozostałości zamku. Pobrane zostały również próbki zapraw wapiennych, do porównawczej analizy laboratoryjnej, pozwalającej na rozwarstwienie przemian architektonicznych obiektu na przestrzeni dziejów.

Wśród najważniejszych wniosków konserwatorskich, jakie możemy sformułować po dwóch ostatnich sezonach, na pierwszy plan wysuwa się konieczność trwałego uczytelnienia ponad poziom terenu kamiennego wątku założenia bramnego, z uwypukleniem światła przelotu oraz wykorzystaniem pierwotnego traktu na dziedziniec, a także z doprowadzeniem do czoła XVII – sto wiecznego przedbramia, odtworzonego, drewnianego mostu. Dzięki odkrytym reliktom kurtyny wschodniej i północnej, wygrodzenie historycznej przestrzeni dziedzińca powinno zostać wykonane poprzez ich uczytelnienie. Do wykorzystania wybornie nadaje się również, odnaleziona we wschodnim skrzydle zamku XVII – sto wieczna piwnica.

Na koniec w kilku słowach opisać kwestie organizacyjne, dotyczące tegorocznego sezonu badawczego. W wykopaliskach udział wzięli studenci i wolontariusze, a także członkowie naszej organizacji. Dzięki uprzejmości Pani dyrektor Małgorzaty Gorgis archeolodzy zakwaterowani zostali w Gimnazjum nr 1 w Sochaczewie. Przy okazji badań, podjęto współpracę z Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy Nad Bzurą, do którego zbiorów zwyczajowo trafi materiał archeologiczny, pozyskany podczas kampanii wykopaliskowej. Sprzęt archeologiczny, wykorzystywany do prac terenowych, już po raz trzeci składowany był u Państwa Włodarskich, na ich posesji przy ulicy Podzamcze 4, gdzie również od 2006 r. znajduje się część zabytkowej cegły pozyskana w trakcie badań. Po tegorocznych wykopaliskach, zgromadzona przez archeologów cegła, została zwyczajowo zebrana i przetransportowana przez członków „Naszego Zamku” do siedziby Stowarzyszenia. Przed oraz w trakcie badań – za zgodą konserwatora przyrody - pozbyliśmy się we wschodniej i zachodniej części wzgórza zbędnej roślinności, zagrażającej statyce murów, a także utrudniającej eksplorację.

Dzięki współpracy ze Stowarzyszeniem e-Sochaczew.pl, po raz drugi zbudowany został na głównej stronie portalu specjalny box, w którym każdy dzień prac otrzymywał osobną relację fotograficzną, tworzoną przez Małgorzatę Kazur oraz treściową w postaci prowadzonego na żywo, Dziennika archeologa, autorstwa Tomasza Olszackiego. Pomysł „Naszego Zamku”, po raz kolejny zakończył się pełnym sukcesem, zobrazowanym przez kilka tysięcy wejść na stronę internetową Stowarzyszenia w ciągu trwania badań.

Zwyczajowo w trakcie wykopalisk zarejestrowaliśmy duże zainteresowanie ze strony sochaczewian. Na zamku gościliśmy również wielu przedstawicieli z zaprzyjaźnionych środowisk związanych z lokalnymi organizacjami pozarządowymi. Za wszelkie zainteresowanie dziękujemy! Kontynuując ten wątek, chciałbym również podziękować za zaangażowanie Tomaszowi Olszackiemu oraz Michałowi Cichockiemu z Pracowni Archeologicznej „Trecento”. Nie można zapomnieć także, o ogromnym wysiłku fizycznym oraz intelektualnym pracujących przy wykopaliskach studentów i wolontariuszy – dziękujemy! Pragniemy również podziękować burmistrzowi Piotrowi Osieckiemu, dzięki któremu nasze Stowarzyszenie ma szansę dokończyć badania archeologiczne na Wzgórzu Zamkowym.

Wierzymy, że kluczowe zagadnienia, dotyczące m.in. zamku książęcego, podczas przyszłorocznego – ostatniego już – sezonu wykopalisk, zostaną na tyle skutecznie rozwiązane, aby móc przekonująco podsumować badania poprzez publikację naukową.

Łukasz Popowski

Foto: Małgorzata Kazur

Podziękowania:

Pracownia Archeologiczna „Trecento” i Tomasz Olszacki,Gmina Miasto Sochaczew,Urząd Konserwatorski, Delegatura w Płocku,Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą,Gimnazjum nr 1 w Sochaczewie,Mirosław Adam Orliński,Jednostka Wojskowa w Bielicach,Stowarzyszenie „e-Sochaczew.pl”,Państwo Włodarscy,Małgorzata Kazur,

Linki:

"Wykopaliska na zamku w 2012 r." - news

"Badania archeologiczne na Wzgórzu Zamkowym w Sochaczewie - sezon 2012" - news

"Wykopaliska 2012 - dzień po dniu" - news

Badania archeologiczne na zamku 2012 - dzień po dniu - zakładka

Badania archeologiczne na zamku AD 2011

Badania archeologiczne 2011 – dzień po dniu 

Kurier Mazowiecki Telewizji Polskiej (od 4.46 min. do 6.10 min)

Odkryto relikty bramy zamku w Sochaczewie (Polska Agencja Prasowa)

Zamek odsłania tajemnice i chce znaczyć więcej (portal e-Sochaczew.pl)