Nadzór archeologiczny: zamkowe latryny, studnia, przewody kominowe i inne odkrycia

Stowarzyszenie „Nasz Zamek” oraz Pracownia Archeologiczna „Trecento” są w trakcie realizacji, zleconego przez Urząd Miasta, nadzoru archeologicznego, sprawowanego w ramach inwestycji: Zagospodarowanie nadbrzeża Bzury wraz z zabytkowymi ruinami Zamku Książąt Mazowieckich oraz Parkiem Podzamcze w Sochaczewie - etap I - Zabezpieczenie i umocnienie Wzgórza Zamkowego. Zgodnie z obietnicą relacjonujemy na bieżąco interesujące wydarzenia z tym związane.

Minione kilkanaście dni obfitowało w kolejne interesujące odkrycia. Część z nich związana była z przystąpieniem, przez wykonującą prace konserwatorskie firmę AKANT, do odsłonięcia ukrytych pod humusem, zachowanych koron fundamentów i ścian ruin zamku. Z racji architektonicznej specyfiki otworów okiennych i drzwiowych obiektu, spodziewaliśmy się ich in situ nawet w miejscach, gdzie relikty ścian zachowały się do wysokości mieszczącej się w przedziale 1-3 warstw cegieł od poziomu ław fundamentowych. Orientacyjne rozmieszczenie „ukrytych” pod humusem otworów znane nam było dzięki analizie zapisów archiwalnych z XVII w. Nie przystępowaliśmy dotychczas do ich archeologicznego rozpoznania, gdyż – z racji na stan zachowania reliktów – wymagałyby one natychmiastowej konserwacji, która dopiero aktualnie jest możliwa do wykonania.

Po kilku dniach działań pracowników AKANT-u nasze przypuszczenia okazały się trafne, dzięki czemu udało się rozpoznać lokalizację i wymiary wszystkich otworów okiennych oraz drzwiowych w parterze zamku XVII wiecznego. Dzięki niniejszemu odkryciu możliwe będzie w przyszłości ewentualne, pełne ich odtworzenie. Niektóre otwory drzwiowe posiadają fragmentarycznie zachowane progi, zaś otwory okienne parapety. W trakcie dalszych działań przy odsłanianiu reliktów XVII wiecznych poczynione zostały kolejne ciekawe archeologiczno-architektoniczne obserwacje. Tu wymienić należy odnalezienie w sieni przed sklepionym skarbczykiem częściowo zachowanej ceglanej posadzki. Co ważne, zaobserwowany sposób ułożenia cegieł oraz historyczny poziom ich posadowienia umożliwia w przyszłości w parterowej kondygnacji zespołu wierne odtworzenie posadzki XVII wiecznej. Odkryte zostały również, zlokalizowane w ścianach działowych, dwa przewody kominowe, umożliwiające dawniej podłączenie pieców kaflowych, mogących ogrzewać izbę stołową i sień przed skarbcem w skrzydle zachodnim oraz oba pomieszczenia skrzydła południowego. Dzięki temu – w odniesieniu do skrzydła południowego – uzyskaliśmy potwierdzenie lokalizacji znanych z opisów oraz odkryć archeologicznych pieców kaflowych w obiekcie XVII wiecznym. W drugiej sieni skrzydła zachodniego w pełni odsłonięty został fundament pod, sygnalizowane w opisach, kręcone schody, które prowadzić miały na drugą kondygnację obiektu. W najniższej warstwie cegieł północnej oraz zachodniej ściany tego pomieszczenia odnalezione zostały 4 wsporniki, które zinterpretować można jako elementy konstrukcyjne drewnianej podłogi, występującej pierwotnie w tym pomieszczeniu.

Niezwykle interesująco przedstawiają się dwa odnalezione murowane rynsztoki, którymi odprowadzane były do fos nieczystości z drugiej kondygnacji skrzydła zachodniego oraz południowego zamku XVII wiecznego. Zlokalizowane zapewne w grubości muru latryny połączone były z odnalezionymi kanałami za pomocą zinwentaryzowanych w 1909 r., a dziś już nieistniejących, rur kamionkowych, zamurowanych w jądrze ścian zewnętrznych w/w skrzydeł obiektu. Dzięki zachowanej ikonografii udało się rozpoznać, że odpływy z niniejszych, pionowych przewodów kanalizacyjnych, do w/w kanałów odbywały się przez otwory znajdujące się od północnej strony u podstawy niewielkiej przypory od południowej zaś w licu ściany skrzydła zamkowego.

Do ciekawych odkryć doszło również u podstawy wzgórza – w miejscu dawnego zamkowego przygródka. W trakcie prac przy zakładaniu fundamentu pod ścianę oporową u podnóża północnej skarpy odnaleziony został wydatny, zawalony, ceglany fragment jednej ze ścian wieży północnej. Lokalizacja reliktu sugeruje, że jest to pozostałość fundamentu wschodniego narożnika obiektu, który według źródeł pisanych osunął się w 1919 r.

Przy wykonywaniu dalszych fundamentowych prac ziemnych, w północno-zachodnim narożniku podstawy wzgórza doszło do drugiego interesującego znaleziska. Drewniana, zrębowa konstrukcja, założona na planie zbliżonym do kwadratu, okazała się być jedną z zamkowych studni, pełniącą w XVI-XVII w. najpewniej funkcję poidła dla zwierząt hodowlanych ze starościńskiego folwarku. W trakcie eksploracji udało się określić, że woda w obiekcie została zatruta, poprzez wrzucenie do studni dużej ilości padliny zwierzęcej. Posiadane wskazówki archeologiczne, a także historyczne pozwalają wiązać to działanie z wydarzeniami potopu szwedzkiego i ówczesnego zniszczenia zamku. Poidło jest po zidentyfikowanej wcześniej kuchni drugim odnalezionym obiektem, który utożsamiać możemy z zamkowym przygródkiem. 

W efekcie planowych postępów inwestycji w najbliższym czasie harmonogram prac narzuca nam konieczność rozpoczęcia stacjonarnych badań archeologicznych. Warto dodać, że stan zaawansowania ziemnych prac zabezpieczających jest znaczny. Na północnej skarpie SKANSKA w całości wykonała już szpilki i jest bliska ukończenia fundamentu pod oporową ścianę kaszycową. Zabezpieczenia zachodniej skarpy sięgają już połowy jej wysokości, zaś z dziedzińca zamkowego usunięta została pod nadzorem zbędna warstwa humusu. O kolejnych interesujących wydarzeniach postaramy się informować na bieżąco.

Łukasz Popowski

Foto: M. Kazur, M. Cichocki