Prace archeologiczne na zamku w Sochaczewie AD 2011 – podsumowanie

/ 20 zdjęć
Zdjęcia i foto: Prace archeologiczne na zamku w Sochaczewie AD 2011 – podsumowanie Historia i tradycja sochaczew
+15

21 sierpnia zakończyły się prace archeologiczne na wzgórzu zamkowym w Sochaczewie. Po 2006 i 2007 r. to już trzeci sezon badawczy w tym miejscu, który udało się zainicjować Stowarzyszeniu „Nasz Zamek”. Każde z wykopalisk organizowane były wespół z Gminą Miasto Sochaczew. Wcześniej udało nam się zachęcić do współpracy burmistrza Bogumiła Czubackiego, teraz zaś wolę pomocy przy merytorycznym zakończeniu zamkowego procesu badawczego wyraził burmistrz Piotr Osiecki. Zgodnie z ustaleniami powstał szczegółowy program działań, w optyce którego oprócz tego przewidziany jest jeszcze jeden sezon wykopalisk archeologicznych, który pozwoli poznać dzieje oraz przemiany architektoniczne miejscowej warowni na tyle dobrze, aby wydać publikację książkową, będącą podsumowaniem ponad 45 lat badań naszego zamku. Taki terminarz determinowany jest potencjalną przyszłoroczną inwestycją, dotyczącą zabezpieczenia skarp wzgórza zamkowego, która wyklucza późniejszą interwencję archeologiczną w tym miejscu (wykonanie tych prac zależy od tego czy Urząd Miasta otrzyma zewnętrzne dofinansowanie ze środków europejskich). Bezpośrednim – specjalistycznym wykonawcą prac 2011 była firma Castrum et Terra, z jednym z najlepiej zapowiadających się kastellologów w kraju, Tomaszem Olszackim, na czele, który jako jeden z kierowników wykopalisk w 2006 i 2007 r., gwarantował ciągłość merytoryczną badań. Pracami kierowała Agnieszka Młyńska (Castrum et Terra) oraz Tomasz Karolak (Stowarzyszenia „Nasz Zamek” i Nad Bzurą, Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą).

Tegoroczny sezon okazał się najbardziej owocny z trzech, za które byliśmy odpowiedzialni. Zgodnie z przyjętym programem, badania skoncentrowały się na wschodniej części wzgórza, gdzie na podstawie odkryć z 2006 i 2007 r., spodziewaliśmy się odnaleźć zamkową bramę z przełomu XV i XVI wieku. W celu ostatecznego rozpoznania przeznaczenia odkrytych w ubiegłych latach murów, przyjęto metodę wykopu szerokopłaszczyznowego, materializującego się w postaci 3 jednostek badawczych o numerach 24/2011, 25/2011 i 26/2011. Odważne działanie opłacało się - po 3 tygodniach zmagań udało się odsłonić kamienne fundamenty imponującego zespołu bramnego, składającego się z kilku faz budowlanych. Ponadprzeciętna ilość nawarstwień murowanych oraz kulturowych stanowiska, z jednej strony sprawiła nam wszystkim niemało interpretacyjnych trudności, w efekcie zaś jednak przyniosła ciekawe wnioski i rzuciła nowe światło na przeszłość sochaczewskiego zamku.

W odniesieniu do najstarszych nawarstwień udało dotrzeć się do gruntów rodzimych oraz pozostałości dwóch osad otwartych z II poł. XII w., znajdujących się pod reliktem wału drewnianego castrum z początku XIII w. Pod najdalej wysuniętymi na wschód, kamiennymi reliktami z XVII w., udało odnaleźć się zachowane w postaci wkopu fundamentowego, pozostałości po murze obwodowym zamku książąt mazowieckich z XIV w. Odkrycie to jest interesujące, gdyż jak się okazuje mur obronny założenia późnośredniowiecznego obejmował swym zasięgiem dużo większy obszar od strony wschodniej niż badacze wcześniej zakładali. Najpewniej z wieku XV pochodzą mury będące zapewne pozostałością zamkowego domu, który razem z przyległą do niego od południowego – wschodu kurtyną uległ katastrofie budowlanej (raczej już po – 1476 r., czyli po włączeniu sochaczewskiej części Mazowsza do Korony), w wyniku której przystąpiono do zakrojonej na szeroką skalę przebudowy zamku. W jej efekcie najpewniej starostowie Jakub Szydłowiecki, a następnie Piotr Szafraniec przenieśli wjazd do warowni ze strony północnej do nowo wzniesionej południowo – wschodniej części zamku, na którą składał się mur obronny (poprowadzony dużo bliżej dziedzińca od kurtyny książęcej) oraz zarejestrowana podczas tegorocznych badań w partii fundamentowej, trapezowa w planie brama, posiadająca na froncie kamienną ławę oraz wewnątrz komorę na przeciwwagę, będące elementami konstrukcyjnymi, służącymi do obsługi mostu zwodzonego. Po północno – wschodniej stronie tej bramy, kurtynowy mur książęcy najpewniej przetrwał katastrofę budowlaną i został połączony z nowymi konstrukcjami, w nowo uformowany obwód obronny. Opisywana, murowana przynajmniej, w parterowej kondygnacji brama, tworzyła w XVI wieku, wespół z drewnianymi przyległościami, zarejestrowany w źródłach pisanych okazały budynek, posiadający w przyziemiu oprócz przelotu: salę sądową oraz arsenał, izbę o 3 weneckich oknach powyżej oraz sosnową, obronną izbicę z dachem, wieńczącą cały obiekt. Na początku XVII w., przystąpiwszy do przekształcenia zamku na wczesnobarokową rezydencję, starosta Stanisław Radziejowski przebudował opisywaną bramę, dostosowując ją do własnych potrzeb. Elementem tego działania było wzniesienie przed jej frontem okazałego przedbramia, flankowanego dwoma przyporami, z pomieszczonym pomiędzy nimi przelotem bramnym oraz mostem (przy rezygnacji z jego ruchomej części), którego relikty udało się zlokalizować. Na południe od opisywanej konstrukcji starosta wzniósł mur oporowy łączący przedbramie z wieżą kapliczną, który ograniczał zamkowe więzienie, funkcjonujące tu w XVII w. Mur ten następnie rozebrany został, najpewniej podczas działań adaptacyjnych starosty Kazimierza Walickiego z końca XVIII w., kształtujących bramę do zamku w tym czasie.

Ciekawie, jak nigdy, prezentują się zabytki kultury materialnej z tego sezonu. Dzięki temu, że stratygrafia w badanym fragmencie wzgórza nie została zakłócona przez XVII – sto i XX – sto wieczne niwelacje (co zachodzi w większości pozostałych obszarów zamku), mieliśmy szansę po raz pierwszy, niemal w pełni, zapoznać się z dowodami na niezwykle intensywne użytkowanie warowni na przestrzeni dziejów, a także - co ciekawe - na zasobność kiesy mieszkańców obiektu. Do najciekawszych znalezisk z „górnej finansowej półki” zaliczyć można ekskluzywne szklanice fletowate z II poł. XV – pocz. XVI w., czy 2 ołowiane plomby, z których jedną utożsamiliśmy z cechem sukienników z Sierpca. Cieszy również ponad 400 fragmentów kafli, pochodzących z rozebranych pieców. Część z nich – podobnie jak w sezonie 2007 - jest na tyle dobrze zachowana w jednorodnych zespołach, że stwarza możliwość rekonstrukcji tych urządzeń grzewczych.

W celu zobiektywizowania wniosków, zastosowano w tym sezonie, interesujące metody badawcze i dokumentacyjne. Po odkryciu założenia bramnego, specjaliści wykonali tzw. fotogrametrię, polegającą na szczegółowym, zdjęciowym zadokumentowaniu kamiennych reliktów. Z różnych fragmentów bramy oraz z fundamentów zachodniego skrzydła zamku (po wtórnym zagłębieniu się w 2 wykopy z badań z lat 60 – tych i 70 – tych XX wieku), pobrane zostały próbki zapraw wapiennych, do porównawczej analizy laboratoryjnej, pozwalającej na rozwarstwienie przemian architektonicznych obiektu na przestrzeni dziejów. Poza tym, dzięki współpracy Stowarzyszenia „Nasz Zamek” z Witoldem Antuszewiczem, udało się wykonać serię zdjęć lotniczych, ukazujących odkryty zespół bramny w kontekście terenowym (fotografie wykonała Małgorzata Kazur).

Co ważne, zdobyte informacje podbudowują merytorycznie plany rekonstrukcji zabytku (we wschodnim fragmencie wzgórza), stwarzając po raz pierwszy na tym obiekcie możliwość wiarygodnego zarysowania bramy do założenia. Wśród najważniejszych wniosków konserwatorskich, jakie możemy sformułować po tegorocznym sezonie, na pierwszy plan wysuwa się konieczność trwałego uczytelnienia ponad poziom terenu (do pierwotnego poziomu użytkowego) kamiennego wątku założenia bramnego, z uwypukleniem światła przelotu oraz wykorzystaniem pierwotnego traktu na dziedziniec, a także z doprowadzeniem do czoła XVII – sto wiecznego przedbramia, zrekonstruowanego, drewnianego mostu, poprowadzonego, zgodnie z odkrytymi po nim śladami. Dzięki realizacji opisanego programu zyskalibyśmy odtworzone, historyczne, niezwykle atrakcyjne dojście na zamkowy dziedziniec. Opisane wnioski zostaną włączone do programu pierwszego etapu rekonstrukcji warowni, związanego z planowanym, potencjalnym pozyskaniem środków zewnętrznych na okres po 2013 r.

Zważywszy na ilość mniejszych i większych problemów, jakie nasza organizacja musiała rozwiązać, wypada na koniec w kilku słowach opisać kwestie organizacyjne, dotyczące tegorocznego sezonu badawczego. Eksploracją fizyczną oraz dokumentacją odkryć archeologicznych zajmowała się grupa kilkunastu studentów i wolontariuszy z Łodzi, Poznania, a także Sochaczewa (członkowie Stowarzyszenia „Nasz Zamek”), która zamieszkiwała oraz opracowywała zabytki w Gimnazjum nr 2 im. Króla Władysława Jagiełły w Sochaczewie. Kolejna już kooperacja, podjęta przez „Nasz Zamek” z dyrektor Teresą Zawiszą Chlebowską oraz Julianem Tasieckim, okazała się bardzo udana i zadowalająca. Przy okazji badań, podjęta została współpraca z Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy Nad Bzurą, do którego zbiorów trafi materiał archeologiczny pozyskany podczas kampanii wykopaliskowej. Na rok przyszły planowana jest wystawa, organizowana przez Stowarzyszenie „Nasz Zamek” wespół z rodzimą placówkę muzealną, prezentująca odkrycia z 3 ostatnich sezonów badawczych. Sprzęt archeologiczny, wykorzystywany do prac terenowych, już po raz drugi składowany był u Państwa Włodarskich, na ich posesji przy ulicy Podzamcze 4, gdzie również od 2006 r. znajduje się część zabytkowej cegły pozyskana w trakcie badań. Po tegorocznych wykopaliskach, zgromadzona przez archeologów cegła, została zwyczajowo zebrana i przetransportowana przez członków „Naszego Zamku” do siedziby Stowarzyszenia. Przed oraz w trakcie badań – za zgodą konserwatora przyrody - pozbyliśmy się we wschodniej części wzgórza zbędnej roślinności, zagrażającej statyce murów i utrudniającej eksplorację. Tuż przed wykopaliskami, w działaniach tych oraz związanych z kolejnym w już w tym roku wykoszeniem powierzchni wzgórza zamkowego, uczestniczył sochaczewski Zakład Gospodarki Mieszkaniowej.

Dzięki współpracy ze Stowarzyszeniem e-Sochaczew.pl, zbudowany został na głównej stronie portalu specjalny box, w którym każdy dzień prac otrzymywał osobną relację fotograficzną, tworzoną przez Małgorzatę Kazur oraz treściową w postaci, bodaj pierwszego w Polsce, prowadzonego „na żywo”, „Dziennika archeologa”, autorstwa Tomasza Olszackiego. Nowatorski pomysł „Naszego Zamku”, opracowany na najwyższym poziomie i wcielony w życie dzięki niniejszym osobom, a także specjalistom z e-Sochaczew.pl, zakończył się pełnym sukcesem, zobrazowanym przez ponad 10 tys. wejść na stronę w ciągu 3 tygodni trwania badań.

Tegoroczny sezon wzbudził duże zainteresowanie lokalnych i ogólnopolskich mediów oraz środowisk kastellologicznych. Poza e-Sochaczew.pl, relacje z badań znalazły się w Ziemi Sochaczewskiej, Echu Powiatu, Expressie Sochaczewskim, Radiu Niepokalanów, a także podobnie jak w 2007 r., w Kurierze Mazowieckim Telewizji Polskiej. Dzięki zainteresowaniu Polskiej Agencji Prasowej, relacja z sochaczewskich badań miała okazję zostać zamieszczona w wielu ogólnopolskich serwisach o profilu zarówno specjalistycznym, jak i ogólnym. 19 sierpnia Stowarzyszenie „Nasz Zamek” zorganizowało na wzgórzu spotkanie zaprzyjaźnionych badaczy i pasjonatów kastellologii z różnych ośrodków w kraju – od Warszawy, poprzez Łódź i Poznań. W wyniku tego efekty eksploracji 'na żywo' mieli okazję poznać przedstawiciele środowisk akademickich m.in. związanych ze Stowarzyszeniem Naukowym Miłośników Architektury Dawnej oraz forum internetowym Zamki w Polsce, a także inni goście jak radny sejmiku województwa mazowieckiego Mirosław Adam Orliński. 20 sierpnia na wzgórzu odbyła się wizja lokalna burmistrza Marka Fergińskiego oraz naczelnika Roberta Małolepszego, podczas której zaprezentowaliśmy wyniki badań, omówiliśmy bieżące, najpilniejsze potrzeby oraz plany na bliższą i dalszą przyszłość, związane z najcenniejszym sochaczewskim zabytkiem.

Przez cały okres trwania badań zarejestrowaliśmy ogromne zainteresowanie, zarówno ze strony sochaczewian jak i turystów, zobrazowane licznymi wycieczkami na wzgórze, gdzie pod okiem kierownictwa można było bezpiecznie obejrzeć znaleziska oraz dowiedzieć się o nich nieco więcej. Na zamku gościliśmy również wielu przedstawicieli z zaprzyjaźnionych środowisk związanych z sochaczewskimi i powiatowymi organizacjami pozarządowymi.

Za wszelkie zainteresowanie dziękujemy i żywimy jednocześnie nadzieję, że przełoży się ono na lepsze jutro dla naszej warowni. Kontynuując ten wątek, wypada podziękować Tomaszowi Olszackiemu, Michałowi Łodkowskiemu oraz Agnieszce Młyńskiej z Castrum et Terra, a także Tomaszowi Karolakowi (Stowarzyszenia „Nasz Zamek" i Nad Bzurą, Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą), za niewymierne zaangażowanie w kierownictwo i naukową koordynację prac oraz…promocyjne ceny. Dzięki temu badania tegoroczne miały szansę w ogóle się odbyć! Nie można zapomnieć również, o ogromnym wysiłku fizycznym oraz intelektualnym pracujących przy wykopaliskach studentów i wolontariuszy – dziękujemy! Podziękować za udaną współpracę pragniemy wreszcie również współorganizatorom, czyli Urzędowi Miasta w Sochaczewie, którego pracownicy - w ramach własnych możliwości - sprawnie pomagali nam radzić sobie z kolejnymi przeciwnościami natury organizacyjnej.

Choć do rozwikłania pozostały jeszcze kluczowe kwestie, koncentrujące się w południowej, północnej i zachodniej części wzgórza, a związane z zamkiem książęcym, w optyce osiągniętych podczas trzech sezonów wyników, czujemy już niemałą satysfakcję. Niezależnie od tego mamy jednak nadzieję, że w roku przyszłym uda nam się wspólnie dokończyć archeologiczne badania warowni, a następnie wydać podsumowującą je publikację.

Łukasz Popowski

Foto: Małgorzata Kazur, Monika Figut, Łukasz Popowski

Podziękowania:
- Castrum et Terra i Tomasz Olszacki,
- Gmina Miasto Sochaczew,
- Urząd Konserwatorski, Delegatura w Płocku,
- Muzeum Ziemi Sochaczewskiej i Pola Bitwy nad Bzurą,
- Gimnazjum nr 2 im. Króla Władysława Jagiełły w Sochaczewie,
- Mirosław Adam Orliński,
- Jednostka Wojskowa w Bielicach,
- Powiatowy Ośrodek Interwencji Kryzysowej,
- Stowarzyszenie „e-Sochaczew.pl”,
- Pub 77,
- Państwo Włodarscy,
- Małgorzata Kazur,
- Witold Antuszewicz,
- Zakład Gospodarki Mieszkaniowej w Sochaczewie

Linki:
Badania archeologiczne na zamku AD 2011
Badania archeologiczne 2011 – dzień po dniu
Badania archeologiczne 2011 – dzień po dniu – fotogaleria
Kurier Mazowiecki Telewizji Polskiej (od 4.46 min. do 6.10 min)
Odkryto relikty bramy zamku w Sochaczewie (Polska Agencja Prasowa)
Zamek odsłania tajemnice i chce znaczyć więcej (portal e-Sochaczew.pl)

 



0
Oceń
(0 głosów)

 

Opinie i komentarze użytkowników (0)

skomentuj ten artykuł

e-Sochaczew.pl poleca filmy